تنشهای خاورمیانه و بحران بیسابقه انرژی جهانی؛ آسیبپذیری اقتصادهای نوظهور
مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی هشدار داد: جهان باید در انتظار اختلالات گسترده در تأمین انرژی و آسیبهای اقتصادی فراگیر، بهویژه در کشورهای در حال توسعه باشد. او بر لزوم ایجاد یک سامانه انرژی پایدارتر و انعطافپذیرتر تأکید کرد.
تنها یک روز پس از اعلام آتشبس میان ایالات متحده و ایران، رئیس آژانس بینالمللی انرژی (IEA) در سخنرانی خود برای مخاطبان دانشگاه MIT، پیامدهای بحرانهای منطقه خاورمیانه بر سامانه انرژی جهانی و اقتصاد بینالملل را تشریح کرد و دیدگاههای کارشناسی خود را ارائه داد.
«این بزرگترین بحران انرژی است که تاکنون در جهان تجربه کردهایم.» این سخن فاتح بیرول، مدیر اجرایی IEA، در همایش روز زمین MIT بود که در تاریخ ۸ آوریل ایراد شد. بیرول با نگاهی تاریخی به اختلالات کنونی بازارهای انرژی جهان، پیامدهای بلندمدت این بحران را — حتی در خوشبینانهترین سناریو که آتشبس به صلح منجر شود — تشریح کرد و بر ضرورت ایجاد یک سامانه انرژی پایدارتر و انعطافپذیرتر در آینده تأکید ورزید.
بیرول یادآور شد که بحرانهای نفتی سالهای ۱۹۷۳ و ۱۹۷۹، اقتصاد جهانی را به رکود کشاند و بسیاری از کشورها، بهویژه اقتصادهای در حال توسعه، را در دام بدهی فرو برد. اخیراً نیز، تهاجم روسیه به اوکراین به بحران گاز طبیعی منجر شد. وی با تأکید بر ابعاد بیسابقه بحران کنونی گفت: «میزان نفت و گازی که در بحران فعلی از دست دادهایم، از مجموع هر سه بحران قبلی بیشتر است.» بر اساس دادههایی که تنها دو ساعت پیش از سمینار به دست او رسیده بود، بیرول تأیید کرد که ۸۰ تأسیسات انرژی در خاورمیانه آسیب دیدهاند که بیش از یکسوم آنها خسارات جدی متحمل شدهاند.
آژانس بینالمللی انرژی نقش مهمی در واکنش جهانی به این بحران ایفا کرده است. بیرول اظهار داشت: «وظیفه ما این است که تأثیری واقعی در جهان داشته باشیم.» در اوایل درگیری، پس از روشن ساختن ابعاد مشکل برای سیاستگذاران و رسانهها، IEA از کشورهای عضو خود — که ملزم به داشتن ذخایر قابل توجه نفت هستند — خواست تا ذخایر خود را وارد بازار کنند. بیرول افزود: «از آنجا که اختلال بسیار بزرگ بود، ما همه کشورها را گرد هم آوردیم که کار آسانی نبود. ما ۴۰۰ میلیون بشکه نفت را آزاد کردیم که بالاترین میزان در تاریخ ماست. این اقدام بازارها را آرام کرد و فشار نزولی بر قیمتها وارد آورد.» IEA همچنین مجموعهای از توصیهها برای صرفهجویی سریع در مصرف نفت منتشر کرد که به گفته بیرول، بسیاری از کشورهای جهان در حال حاضر آنها را به کار میبندند.
پیامدهای این بحران گسترده است و شدت آن بسته به مدت زمان ادامه درگیریها و سرعت بازگشت عملیات عادی متفاوت خواهد بود. بیرول خاطرنشان کرد که با توجه به گستردگی آسیبها به زیرساختهای انرژی خاورمیانه، بازگشت به شرایط عادی ممکن است زمانبر باشد.
بیرول در ادامه به تأثیرات فوری بحران بر صنعت گاز اشاره کرد. اگرچه صنعت گاز طبیعی خود را به عنوان منبع انرژی قابل اعتماد، مقرونبهصرفه و انعطافپذیر معرفی کرده بود، اما بیرول تأکید کرد که دو بحران بزرگ گاز در چهار سال گذشته، این ادعا را زیر سؤال برده است.
او پرسید: «آیا [گاز طبیعی] هنوز قابل اعتماد است؟ آیا هنوز انعطافپذیر است؟ آیا هنوز مقرونبهصرفه است؟ پس از این دو بحران بزرگ، صنعت گاز طبیعی باید سخت تلاش کند تا اعتبار خود را باز یابد.»
بیرول همچنین سه نتیجه بالقوه را که این تغییر ممکن است برای بخش انرژیهای تجدیدپذیر به همراه داشته باشد، تشریح کرد. اولاً، سابقه تاریخی برای ساخت نیروگاههای هستهای در واکنش به بحرانهای نفتی دهه ۱۹۷۰ وجود دارد. بیرول گفت: «حدود ۴۵ درصد از نیروگاههای هستهای فعال امروز در پاسخ به آن بحرانها ساخته شدند.» او معتقد است که بار دیگر شاهد یک حرکت بزرگ به سمت انرژی هستهای، از جمله راکتورهای هستهای کوچک، خواهیم بود.
ثانیاً، به گفته او، انرژیهای تجدیدپذیر ممکن است بزرگترین ذینفعان این وضعیت باشند. وی افزود: «در اروپا، پس از تهاجم روسیه به اوکراین، نصب سالانه انرژیهای تجدیدپذیر سه برابر شد.»
ثالثاً، بیرول اظهار داشت که بهویژه در آسیا، احتمالاً شاهد افزایش نفوذ خودروهای الکتریکی در بازار خواهیم بود. این نکته از آن جهت حائز اهمیت است که آسیا کانون رشد کنونی تقاضای نفت است، اما پذیرش بیشتر خودروهای الکتریکی میتواند بر این روند تأثیر بگذارد. بحرانهای قبلی نیز منجر به بهبود بهرهوری سوخت خودروها توسط تولیدکنندگان شده است.
بیرول در مورد تأثیرات بلندمدت بر بازار جهانی انرژی گفت: «علاوه بر هزینه انرژی، حق بیمه امنیت انرژی نیز در آینده به عاملی تعیینکننده در تجارت انرژی تبدیل خواهد شد.» وی افزود: «کشورها اکنون در مورد اینکه با چه کسانی تجارت میکنند، محتاطتر خواهند بود.»
به گفته بیرول، رسیدگی به بحران کنونی مستلزم تغییراتی در سامانه انرژی ما در آینده است. او توضیح داد که کل اقتصاد جهانی در گرو ۵۰ کیلومتر تنگه هرمز است؛ مسیری حیاتی نه تنها برای محمولههای نفت و گاز، بلکه برای مواد اولیه تولید کود که برای تغذیه جمعیت جهان ضروری است، و همچنین موادی مانند هلیوم که برای تولید محصولاتی چون تلفن همراه نیاز است.
وی با ابراز نگرانی گفت: «میترسم پس از پایان این بحران، برخی کشورها به دلیل برخورداری از توان مالی قویتر، قابلیتهای مهندسی بهتر و فناوریهای پیشرفتهتر، سریعتر به وضعیت عادی بازگردند، در حالی که سایر کشورها متحمل رنج خواهند شد.» او افزود: «به نظر من، این وضعیت برای اقتصاد جهانی آسان نخواهد بود. معتقدم که قربانیان اصلی این آسیب اقتصادی، عمدتاً کشورهای در حال توسعه خواهند بود.»
بار سنگین بر دوش کشورهای در حال توسعه تنها به شکل قیمت انرژی نخواهد بود، بلکه شامل تأثیرات ماندگار بر مصرف کود، امنیت غذایی و قیمت مواد غذایی نیز میشود که بیرول بر جهانی بودن این مشکل تأکید کرد. او پرسید: «پاسخ ما برای داشتن آیندهای امنتر و پایدارتر برای همه چه باید باشد؟»
بیرول بهترین نتیجه ممکن برای اختلالات کنونی انرژی و اقتصاد جهانی را دستیابی به یک راهحل مسالمتآمیز برای بحران از طریق آتشبس دانست. با این حال، او هشدار داد که حتی این «بهترین نتیجه ممکن» نیز خطرات قابل توجهی برای بخش بزرگی از جهان به همراه دارد.
در صورت برقراری صلح، بیرول گفت که انتظار دارد تولید نفت و گاز در منطقه از سر گرفته شود. او اشاره کرد که حدود ۲۰۰ نفتکش کاملاً پر و ۱۵ کشتی گاز طبیعی مایع بارگیری شده وجود دارند که در صورت بازگشایی کامل تنگه هرمز، میتوانند به سرعت خلیج [فارس] را ترک کنند.
بیرول هشدار داد: «اما فکر نمیکنم در مدت زمان بسیار کوتاهی به وضعیت قبل از بحران بازگردیم. این امر ممکن است قیمتها را در سطوح بالا نگه دارد. این قطعاً خبر خوبی نیست، بهویژه برای جهان نوظهور. اگر شاهد فشارهای تورمی قابل توجهی در کشورهای در حال توسعه آسیایی، آفریقا و آمریکای لاتین نباشیم، تعجب خواهم کرد.» او افزود: «علاوه بر این، صنعت پتروشیمی، کودها، ما خواهیم فهمید که این کالاها چقدر برای زنجیرههای تأمین ما مهم هستند… من انتظار کمی نوسان در بازارها را دارم.»
این سلسله سخنرانیها به معرفی کارشناسان و رهبران انرژی میپردازد که در خط مقدم راهحلهای علمی، فناوری و سیاستی مورد نیاز برای تحول سامانههای انرژی ما قرار دارند. برای اطلاعات بیشتر در مورد این رویداد و سایر برنامهها، به صفحه رویدادهای «ابتکار انرژی MIT» مراجعه کنید. این سلسله سخنرانیها پاییز امسال باز خواهد گشت.
#بحران_انرژی_جهانی #خاورمیانه #اقتصاد_جهانی #کشورهای_در_حال_توسعه #امنیت_انرژی #تنگه_هرمز #انرژی_تجدیدپذیر #تورم #دیپلماسی_انرژی #آژانس_بین_المللی_انرژی
