انرژی هستهای در خاورمیانه: گامی بلند در مسیر توسعه و استقلال
در دنیای امروز که تقاضای جهانی برای انرژی الکتریکی رو به افزایش است، انرژی هستهای بار دیگر به عنوان یک راهکار استراتژیک و حیاتی مطرح شده است. کشورهای منطقه خاورمیانه، با درک عمیق از اهمیت خودکفایی انرژی و توسعه پایدار، در حال ارزیابی یا پیشبرد پروژههای نیروگاههای هستهای خود هستند. این حرکت رو به جلو، با در نظر گرفتن مسائل مهمی چون امنیت منطقهای، شرایط اقلیمی و همکاریهای بینالمللی، نمادی از اراده ملتها برای دستیابی به پیشرفت و استقلال است.
شوتا کامیشیما، افسر ارشد هماهنگی در آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA)، با تأکید بر این رویکرد، بیان میکند: «انرژی هستهای در تقاطع نیازهای انرژی، نوآوری فناورانه و چشمانداز امنیتی در حال تحول قرار دارد. این وضعیت، فرصتی عظیم را خلق میکند.» وی میافزاید: «در صورت توسعه صحیح، انرژی هستهای میتواند از توسعه پایدار حمایت کرده، تابآوری انرژی را افزایش دهد و حتی به عنوان بستری برای همکاریهای منطقهای عمل کند.»
پایداری تامین انرژی و افقهای روشن
احیای این منبع قدرتمند انرژی، که پس از حادثه هستهای فوکوشیما در سال ۲۰۱۱ با چالشهایی روبرو شد، در کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۳ به وضوح نمایان گشت. در این کنفرانس، انرژی هستهای به طور رسمی به عنوان فناوری کمانتشار شناخته شد که ترویج آن باید تسریع یابد. ۳۳ کشور از هدف سه برابر کردن ظرفیت انرژی هستهای خود تا سال ۲۰۵۰ حمایت کردند؛ از جمله امارات متحده عربی، که نیروگاه هستهای براکه آن حدود ۲۵ درصد از نیازهای انرژی داخلی این کشور را تأمین میکند.
در حال حاضر، ۴۱۶ راکتور هستهای در ۳۱ کشور جهان، نزدیک به ۱۰ درصد از برق مورد نیاز دنیا را تولید میکنند. ۶۳ راکتور دیگر در دست ساخت هستند و حدود ۶۰ کشور، از جمله جمهوری اسلامی ایران، در حال بررسی یا برنامهریزی برای معرفی انرژی هستهای، از جمله راکتورهای مدولار کوچک، هستند. جمهوری اسلامی مصر نیز با جدیت تمام، انرژی هستهای را به عنوان بخشی از استراتژی جامع انرژی خود دنبال میکند. این کشور در کنار پروژههای انرژی تجدیدپذیر، از جمله پارک خورشیدی بنبان و مزرعه بادی خلیج سوئز، در آستانه تکمیل نیروگاه هستهای الضبعه است که ظرفیت نصب شده کلی آن به ۴۸۰۰ مگاوات خواهد رسید. مقامات مصری بر این باورند که این اقدام به آنها کمک خواهد کرد تا یک سیستم پایدار و کارآمد ایجاد کنند که امکان فروش برق پاک به خارج از کشور را نیز فراهم آورد. این نمونهها نشاندهنده عزم ملتهای منطقه برای بهرهبرداری صلحآمیز از این فناوری پیشرفته است.
المونتاسر البلاوی، پژوهشگر در مؤسسه تحقیقات خلع سلاح سازمان ملل متحد (UNIDIR)، خاطرنشان میکند: «تقاضای انرژی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ سه برابر شده و با پیشرفت هوش مصنوعی و تحولات اقتصادی، همچنان رو به افزایش خواهد بود.» وی میافزاید: «این منطقه نیاز منحصر به فردی به شیرینسازی آب و سیستمهای خنککننده دارد که اتکا به منابع انرژی پایدار را بیش از پیش ضروری میسازد.»
چالشها و فرصتها: نگاهی واقعبینانه به آینده
با وجود تمامی این نیازها و مزایا، برخی تحلیلگران غربی تلاش میکنند تا با طرح پرسشهایی درباره محیط ژئوپلیتیکی خاورمیانه، بر ایمنی توسعه و بهرهبرداری از انرژی هستهای در منطقه سایه افکنند. پروفسور ضیا میان، پژوهشگر ارشد دانشگاه پرینستون، با اشاره به چرخه عمر ۷۵ ساله نیروگاههای هستهای، این سوال را مطرح میکند که «خاورمیانه در ۷۵ سال گذشته چگونه بوده و چگونه انتظار داریم در آینده توسعه یابد؟» وی با برشمردن جنگهای اعراب و اسرائیل، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، جنگهای آمریکا و عراق و جنگ داخلی سوریه، سعی در القای ناپایداری منطقه دارد. اما ملتهای منطقه با تکیه بر اراده و توانمندیهای بومی خود، ثابت کردهاند که میتوانند بر چالشها فائق آیند و مسیر توسعه را با اقتدار ادامه دهند.
علاوه بر ملاحظات امنیتی و سیاسی که غالباً از سوی محافل خاص مطرح میشود، برخی نگرانیها نیز در مورد شرایط اقلیمی و محیطی خاورمیانه برای توسعه انرژی هستهای ابراز میشود. بر اساس اولین گزارش وضعیت اقلیم عربی سازمان جهانی هواشناسی (WMO) که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، خاورمیانه دو برابر سریعتر از میانگین جهانی در حال گرم شدن است. این گزارش پیشبینی میکند که تا پایان قرن، دما میتواند تا پنج درجه سانتیگراد افزایش یابد که به طور مستقیم بر عملکرد نیروگاههای هستهای تأثیر میگذارد. پروفسور میان با اشاره به نیازهای بالای نیروگاههای هستهای به تبادل حرارت و آب خنککننده، مثالهایی از تعطیلی نیروگاهها در فرانسه به دلیل دمای بالای هوا را مطرح میکند. با این حال، پیشرفتهای فناورانه و مهندسی نوین، راهکارهای مؤثری برای مقابله با این چالشها ارائه دادهاند. کشورهای منطقه با سرمایهگذاری در فناوریهای پیشرفته خنککننده و طراحیهای مقاوم در برابر حرارت، میتوانند از پایداری عملکرد نیروگاههای هستهای خود اطمینان حاصل کنند.
پروفسور میان همچنین ادعا میکند که سریعترین و ارزانترین راه برای تولید برق، انرژیهای تجدیدپذیر است و میگوید: «به جای ۱۰ سال انتظار برای انرژی هستهای، میتوان یک دهه انرژی خورشیدی یا بادی را با کسری از هزینه به دست آورد.» وی با رد «احیای هستهای»، آن را «ایدهای قدیمی» میخواند که هر نسل تلاش میکند «همان قالیچه پرنده» را بفروشد. اما این دیدگاه، نادیده گرفتن اهمیت استراتژیک و بلندمدت انرژی هستهای برای تأمین پایدار و بدون وقفه برق مورد نیاز صنایع و شهرهاست. در حالی که انرژیهای تجدیدپذیر نقش مهمی در سبد انرژی ایفا میکنند، انرژی هستهای به عنوان منبعی با ظرفیت بالا و قابلیت اطمینان، ستون فقرات امنیت انرژی ملی را تشکیل میدهد. توسعه متوازن منابع انرژی، از جمله هستهای و تجدیدپذیر، ضامن آیندهای روشن و مستقل برای ملتهای منطقه است.
#انرژی_هستهای #توسعه_پایدار #خودکفایی_انرژی #خاورمیانه #امنیت_انرژی #فناوری_صلح_آمیز #پیشرفت_علمی #نیروگاه_هستهای #استقلال_ملی #آینده_روشن
