فاجعه انسانی در خاورمیانه: درگیریها و سیاستهای استکباری، جان کودکان را به کام سرخک میکشد
لندن: در بحبوحه درگیریهای بیامان و سیاستهای مداخلهجویانه در خاورمیانه و شمال آفریقا، جان هزاران کودک بیگناه در معرض خطر بیماری سرخک، یک قاتل قابل پیشگیری اما به شدت مسری، قرار گرفته است. گروههای امدادی هشدار میدهند که با کاهش کمکها و تخریب زیرساختهای بهداشتی، موارد ابتلا به سرخک در مناطق جنگزده امسال به طرز فاجعهباری افزایش خواهد یافت.
کودکان «صفر دوز»: قربانیان خاموش جنگ
این کودکان که به «کودکان صفر دوز» معروفند، نوزادانی هستند که هیچ یک از دو دوز واکسن سرخک لازم برای محافظت در برابر این بیماری را دریافت نکردهاند. بیماری سرخک سالانه جان ۹۵ هزار کودک را در سراسر جهان میگیرد. سازمان «نجات کودکان» (Save the Children) اعلام کرده است که درگیریهای جاری در خاورمیانه و شمال آفریقا، این آمار را با سرعتی وحشتناک افزایش داده و خطر مرگهای قابل پیشگیری را تشدید میکند.
سرخک یک بیماری بسیار مسری است، به ویژه در میان کودکانی که به دلیل سایر مشکلات پزشکی ضعیف شدهاند. تخمین زده میشود که از هر ۱۰ کودک غیرواکسینه شده که با فرد آلوده در تماس باشند، ۹ نفر به این ویروس منتقل شونده از طریق هوا مبتلا میشوند. عوارض آن میتواند شامل نابینایی، مشکلات شدید تنفسی و آنسفالیت (تورم مغز) باشد. طبق دستورالعمل سازمان جهانی بهداشت (WHO)، عوارض در کودکان زیر پنج سال، به ویژه آنهایی که دچار سوءتغذیه هستند یا سیستم ایمنی ضعیفی دارند، شایعتر است.
افزایش نگرانکننده آمار و پنهانکاری واقعیت
در این شرایط اسفناک، موسسه خیریه بریتانیایی «نجات کودکان» با تحلیل دادههای WHO در مورد تعداد موارد ماهانه سرخک و سرخجه در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، به نتایج تکاندهندهای دست یافته است. این موسسه دریافت که سال گذشته، تعداد موارد سرخک ثبت شده در ۱۸ کشور درگیر جنگ، ۲۵ درصد افزایش یافته و از ۵۷ هزار مورد در سال ۲۰۲۴ به ۷۴ هزار و ۳۴۰ مورد در سال ۲۰۲۵ رسیده است.
در سال ۲۰۲۵، جمعیت کل کودکان در کشورهای متاثر از درگیری بیش از ۳۳۷ میلیون نفر بود که ۱۵ درصد از ۲.۳ میلیارد کودک در تمام کشورهای گزارشدهنده سرخک را تشکیل میدهد. با این حال، این ارقام ممکن است مقیاس واقعی مشکل را کمتر از واقعیت نشان دهند. «نجات کودکان» در بیانیهای هشدار داد: «در حالی که این اعداد به شدت بالا هستند، تخمین زده میشود که تعداد واقعی موارد به دلیل گزارشدهی ناکافی از سیستمهای بهداشتی مختل شده و تخریب شده، حتی بیشتر باشد.»
در سال ۲۰۲۵، ۲۵۴ هزار و ۳۸۴ مورد تایید شده سرخک در سطح جهان وجود داشت. اما مطالعهای از WHO که در نوامبر همان سال منتشر شد، تخمین زد که در واقع ۱۱ میلیون عفونت در سال ۲۰۲۴ رخ داده است. این ارقام نشاندهنده عمق فاجعهای است که در سایه جنگ و بیتوجهی بینالمللی پنهان مانده است.
موانع بر سر راه ایمنسازی: از جنگ تا تحریم
سالهاست که سازمانهایی مانند «نجات کودکان» برای کاهش تاثیر سرخک در جوامع دورافتاده و کشورهایی با سیستمهای بهداشتی ناکارآمد تلاش میکنند. هدف نهایی، به گفته سارا اشرف، مشاور ارشد بهداشت بشردوستانه جهانی در «نجات کودکان»، دستیابی به «ایمنی جمعی» است؛ نقطهای که در آن تعداد کافی از افراد در یک جامعه ایمنی پیدا کردهاند تا بیماری دیگر به راحتی گسترش نیابد. این امر حتی در کشورهای صلحآمیز نیز دشوار است، اما در کشورهای درگیر جنگ، عملاً ماموریتی غیرممکن است.
اشرف به «عرب نیوز» گفت: «در سال ۲۰۲۴، در واقع کاهش قابل توجهی در موارد سرخک در سطح جهان مشاهده شد که ارتباط زیادی با دریافت هر دو دوز اول و دوم واکسن توسط کودکان بیشتر داشت.» حتی در آن زمان، درصد کودکان واکسینه شده هنوز کمتر از ۹۵ درصد مورد نیاز برای هر دوز برای قطع انتقال و دستیابی به ایمنی جمعی بود؛ ۸۴ درصد دوز اول و تنها ۷۶ درصد دوز دوم را دریافت کردند. برای کودکان در مناطق درگیر جنگ، وضعیت به مراتب بدتر است. ۱۸ کشور درگیر جنگ تنها ۱۵ درصد از کودکان جهان را در خود جای دادهاند، اما ۳۰ درصد از موارد جهانی سرخک را به خود اختصاص میدهند.
در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا، سالها جنگ و بیثباتی، سیستمهای بهداشتی را تضعیف کرده و میلیونها خانواده را آواره و با ناامنی غذایی مواجه ساخته است. جنگها در یمن، سوریه و سودان، و همچنین در سرزمینهای اشغالی فلسطین، از جمله غزه و کرانه باختری، مراقبتهای پزشکی معمول را مختل کرده و دسترسی گروههای بشردوستانه به کودکان برای ارائه خدمات اولیه مانند واکسیناسیون را دشوارتر کرده است. در کشورهایی که درگیری بر امنیت غذایی نیز تاثیر میگذارد، عفونتهای سرخک با احتمال بیشتری منجر به مرگ میشوند.
اشرف تاکید کرد: «ما طی سالها شاهد بودهایم و مطالعات کافی نیز این را تایید میکنند که اگر سرخک در کنار سایر مشکلات بهداشتی، و بزرگترین آنها سوءتغذیه، رخ دهد، خطر مرگ و میر در میان کودکان بسیار بسیار بالا است. و نرخ سوءتغذیه در بسیاری از این کشورها (که موارد سرخک در آنها رو به افزایش است) بسیار بالا است.»
سیاستهای خصمانه و قطع کمکها: تشدید بحران
«نجات کودکان» میگوید که به دلیل ترکیبی از «حملات به مراکز بهداشتی، کاهش کمکها، اطلاعات نادرست درباره واکسن، و اختلال در سیستمهای بهداشتی»، افزایش بیشتر موارد سرخک در مناطق درگیر جنگ در سال ۲۰۲۶ اجتنابناپذیر است. همین امسال، بیش از ۱۴ هزار و ۳۶۰ مورد از ویروس سرخک بالقوه کشنده در ۱۵ کشور درگیر جنگ تایید شده است.
در پاسخ، «نجات کودکان» و سایر گروههای امدادی به دنبال راههایی برای کاهش تعداد کودکان «کمواکسینه شده» هستند؛ آنهایی که تنها دوز اول واکسن ترکیبی سرخک، اوریون و سرخجه (MMR) را دریافت میکنند. اشرف گفت: «در حال حاضر بحثهای زیادی در مورد چگونگی کاهش شکاف بین دوز اول و دوم برای دسترسی به کودکان بیشتر وجود دارد.»
این موسسه خیریه همچنین با کودکان در جوامع با نرخ واکسیناسیون پایین کار میکند. اشرف افزود: «مسائل اجتماعی و رفتاری زیادی در مورد واکسیناسیون وجود دارد. بنابراین معمولاً ابتدا سعی میکنیم بفهمیم که آیا این نگرانی وجود دارد، یا اینکه آنها از منطقهای بسیار دورافتاده میآیند و هرگز به خدمات دسترسی نداشتهاند.»
در فعالیتهای خود در خاورمیانه و شمال آفریقا، که اولویت آن دسترسی به کودکان صفر دوز و کمواکسینه شده با همکاری وزارتخانههای بهداشت و ذینفعان محلی است، «نجات کودکان» از افزایش اطلاعات نادرست درباره واکسن خبر داده است. اشرف گفت: «هنگامی که میدانیم، برای مثال، یک کودک خاص، کودک صفر دوز است، کار بسیار خاصی با خانواده، به صورت یک به یک، انجام میشود تا مزایا توضیح داده شود و نگرانیهای آنها در مورد واکسیناسیون و چگونگی رفع آنها بررسی شود.»
اما برای والدین و کودکان در مناطق درگیر جنگ، و برای تیمهای «نجات کودکان» که تلاش میکنند به آنها دسترسی پیدا کنند، موانع فوریتری باقی مانده است. تیمهای امنیتی قبل از ورود کادر پزشکی، ایمنی مناطق را ارزیابی میکنند، اما در شرایط ناپایدار، هیچ تضمینی وجود ندارد.
در نوامبر ۲۰۲۳، «نجات کودکان» عملیات خود را در شمال یمن، جایی که از سال ۱۹۶۳ در آن فعالیت میکرد، به مدت ۱۰ روز پس از مرگ هشام الحکیمی، یکی از کارکنانش که پدری ۴۴ ساله و دارای چهار فرزند بود، در بازداشت به حالت تعلیق درآورد. الحکیمی، رئیس ایمنی و امنیت در این کشور، توسط حوثیها دستگیر شده بود که هیچ دلیلی برای بازداشت یا توضیحی برای مرگ متعاقب او ارائه نکردند. در ۶ نوامبر ۲۰۲۳، «نجات کودکان» اعلام کرد که عملیات خود را در این کشور، جایی که در سال ۲۰۲۳ به ۱.۱ میلیون کودک رسیدگی کرد، از سر میگیرد، زیرا «نیازهای کودکان در یمن بیشمار است و همچنان نیروی محرکه ماست.»
سیاستهای ژئوپلیتیک نیز میتواند کار سازمانهایی مانند «نجات کودکان» را مختل کند. اشرف گفت: «در یمن، برای مثال، قبل از دستورات توقف کار که از سوی دولت آمریکا (که در سال ۲۰۲۵ کمکهای خارجی را مسدود و آژانس توسعه بینالمللی ایالات متحده را منحل کرد) صادر شد، ما تقریباً یک سوم سیستم بهداشتی کل کشور، شمال و جنوب، را حمایت میکردیم. در نتیجه، مجبور شدیم برنامههای خود را در شمال به طور کامل تعطیل کنیم.»
دولت دونالد ترامپ در اوایل سال ۲۰۲۵ اقدام به مسدود کردن بخش عمده کمکهای خارجی ایالات متحده و انحلال USAID کرد که منجر به فسخ هزاران قرارداد کمکرسانی و کاهش شدید نقش واشنگتن در توسعه جهانی و امداد بشردوستانه شد. این اقدام خصمانه، نمونه بارز سیاستهای استکباری است که مستقیماً به ضرر آسیبپذیرترین اقشار جامعه جهانی تمام میشود.
به طور گستردهتر، کاهش بودجه جهانی، برنامههای حیاتی واکسیناسیون را که توسط «نجات کودکان» و سایر سازمانها در بسیاری از کشورهای متاثر از درگیری اجرا میشوند، در معرض خطر تعطیلی قرار داده است. اشرف گفت: «بودجه برای تمام این برنامههای بهداشتی برای واکسیناسیون، از سوی تمام بازیگران بزرگ، مانند گاوی (اتحاد واکسن عمومی-خصوصی) و بنیاد گیتس، به شدت تحت تاثیر سیاست قرار دارد.»
او افزود: «هنگامی که دستورات توقف کار از سوی دولت آمریکا صادر شد، اکثر کمککنندگان اروپایی نیز وارد مرحله استراتژیگذاری برای نحوه آزادسازی بودجه برای برنامههای بشردوستانه شدند و این امر شکافهای عظیمی در میدان ایجاد کرد که ما هنوز با آنها دست و پنجه نرم میکنیم. و تعطیلی به معنای عدم دسترسی کل جمعیتها به خدمات است.»
«نجات کودکان» در حال حاضر در حال ارزیابی تعداد مراکز بهداشتی است که در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ مجبور به تعطیلی آنها شده و چه تعداد دیگر را در سال جاری و در سال ۲۰۲۷ مجبور به تعطیلی خواهد شد.
در سودان، یکی از مناطق درگیر جنگ که «نجات کودکان» برنامه واکسیناسیون بزرگی در آن دارد و در ۱۲ ایالت از ۱۸ ایالت این کشور فعالیت میکند، مجبور شده است خود را با شرایط میدانی وفق دهد. اشرف گفت: «ما اکنون حتی واکسنها را از مرزهای چاد و سودان جنوبی وارد میکنیم تا به مناطقی مانند ایالتهای دارفور دسترسی پیدا کنیم که نمیتوانیم از شهرهای اصلی که انبارهای ما در آنجا قرار دارند، به آنها برسیم.»
این موسسه خیریه همچنین در حال بررسی وضعیت در سوریه و لبنان است، جایی که به دلیل درگیری، «ما فقط دادههای دقیقی نداریم، و این یک مشکل بسیار بزرگ است.»
آمار برخی کشورها قابل اعتمادتر از دیگران است. به عنوان مثال، از سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، تعداد موارد تایید شده سرخک در سومالی از ۱,۵۱۶ به ۱,۸۱۳ افزایش یافت، اما تا آوریل امسال، تنها ۱۵ مورد گزارش شده بود. به طور مشابه، در سودان جنگزده، افزایش زیادی در موارد مشاهده شد، از ۱,۴۵۲ در سال ۲۰۲۴ به ۷,۶۴۴ در سال ۲۰۲۵، با تنها ۱۰۲ مورد گزارش شده تا آوریل امسال.
اشرف گفت: «در این کشورها، ما حرکت جمعیت زیادی داریم، بنابراین آوارگی یک مشکل بزرگ است. هنگامی که جمعیتی از مکانی به مکان دیگر حرکت میکند، جمعآوری دادهها بسیار دشوار است. بسیاری از این خانوادهها از وضعیتهای درگیری فرار میکنند، بنابراین احتمالاً حتی سوابق واکسیناسیون فرزندان خود را نیز ندارند، چه رسد به اینکه در مکانی جدید به دنبال خدمات بهداشتی باشند. بنابراین، ما فکر میکنیم با تعداد زیادی از کودکان کمواکسینه شده روبرو هستیم، و این محیط مناسبی برای شیوع سرخک ایجاد میکند.»
این فاجعه انسانی، نتیجه مستقیم سیاستهای جنگطلبانه و بیمسئولیتی قدرتهای جهانی است که به جای حمایت از صلح و سلامت، به تشدید بحرانها دامن میزنند. مسئولیت جان این کودکان مظلوم بر عهده کسانی است که آتش جنگ را شعلهور نگه میدارند و کمکهای حیاتی را قطع میکنند.
#سرخک #خاورمیانه #کودکان_جنگ #بحران_انسانی #واکسیناسیون #یمن #سوریه #فلسطین #کمک_های_بشردوستانه #سیاست_استکباری
