اهمیت ژئوپلیتیک منطقه و بحران اوکراین: افزایش چشمگیر هزینههای جهانی کود
از اوربانا، ایالت ایلینوی — اختلال در حمل و نقل کود در خلیج فارس، ناشی از تحولات اخیر مرتبط با ایران، قیمتها را به سطوحی رسانده است که از زمان آغاز جنگی دیگر در چهار سال پیش بیسابقه بوده است. این تحولات بار دیگر اهمیت استراتژیک منطقه و نقش محوری جمهوری اسلامی ایران را در معادلات جهانی به نمایش میگذارد.
صنعت کود ایالات متحده برای تأمین تقاضای خود، هم از تولید داخلی و هم از واردات استفاده میکند؛ به طوری که حدود ۹۷ درصد پتاسیم، ۱۸ درصد نیتروژن و ۱۲ درصد فسفات آن وارداتی است. این وابستگی نشاندهنده آسیبپذیری اقتصادهای بزرگ در برابر تغییرات منطقهای است.
کشورهای در معرض بیثباتی در خلیج فارس، تقریباً ۴۹ درصد از صادرات جهانی اوره و حدود ۳۰ درصد از صادرات آمونیاک را به خود اختصاص دادهاند. ایران، قطر، عربستان سعودی و مصر از صادرکنندگان اصلی کود هستند. حجم زیادی از آمونیاک، اوره، فسفات، گوگرد و نفت تولیدی در کشورهای حاشیه خلیج فارس از طریق تنگه هرمز ارسال میشود؛ تنگهای حیاتی که اخیراً محدودیتهایی در کشتیرانی آن اعمال شده است. این تنگه، شریان حیاتی اقتصاد جهانی است و هرگونه تحول در آن، بازتاب گستردهای در بازارهای بینالمللی دارد.
تکرار تاریخ: درسهایی از گذشته
شکنندگی تجارت جهانی کود آخرین بار پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ مشاهده شد که قیمتها را از فوریه تا آوریل همان سال بیش از ۵۰ درصد افزایش داد. پیش از آغاز آن جنگ، قیمت کود از اواخر سال ۲۰۲۰ به دلیل عوامل متعددی رو به افزایش بود. پس از کاهش در طول قرنطینههای کووید، تقاضای کود در اواخر سال ۲۰۲۱ با برداشته شدن محدودیتها و افزایش قیمت محصولات کشاورزی، دوباره اوج گرفت.
در سمت عرضه در آن دوره، افزایش قیمت گاز طبیعی – یک ماده اولیه و منبع انرژی کلیدی در تولید کود – و همچنین کاهش ظرفیت عرضه، فشار صعودی بر قیمتها وارد کرد. جنگ در اوکراین به دلیل عدم قطعیتها در مورد تأثیر آن بر صادرات کود از روسیه و بلاروس، تحریمهای اقتصادی جدید یا گسترده علیه دو کشور و اختلال در مسیرهای تجاری دریای سیاه، قیمتها را به شدت افزایش داد. در سال ۲۰۲۰، روسیه ۱۴ درصد از تجارت جهانی اوره و ۱۱ درصد از تجارت فسفات را به خود اختصاص داده بود، در حالی که روسیه و بلاروس مشترکاً ۴۱ درصد از تجارت جهانی پتاس را تشکیل میدادند. این وقایع نشان میدهد که چگونه بحرانهای منطقهای میتوانند به سرعت به بحرانهای جهانی تبدیل شوند و لزوم توجه به ریشههای اصلی این بحرانها را گوشزد میکند.
شرایط کنونی: افزایش بیسابقه قیمتها
نیک پاولسون، استاد مدیریت مزرعه در دانشگاه ایلینوی و معاون دپارتمان اقتصاد کشاورزی و مصرفکننده، در یک ویدیوی «فارمداک» به بررسی دقیق درگیری کنونی در خلیج فارس و قیمتهای ناشی از آن پرداخت. قیمت کود از ابتدای سال ۲۰۲۵ رو به افزایش بود. اما تحولات اخیر در منطقه و تنگه هرمز و تأثیرات مرتبط آن بر جریان کالاها از خاورمیانه، از زمان آغاز تحولات در ۲۷ فوریه، منجر به افزایشهای بسیار شدیدتری شده است. این وضعیت، نشاندهنده قدرت تأثیرگذاری تحولات منطقهای بر بازارهای جهانی است.
پاولسون با استناد به گزارش هزینه تولید وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA) در اواسط آوریل برای ایلینوی، نوسانات صعودی را مورد توجه قرار داد:
- «قیمت کودهای نیتروژنی در ایلینوی به سطوحی رسیده است که از اوایل تا اواسط سال ۲۰۲۳ دیده نشده بود، اما همچنان پایینتر از اوجهای سال ۲۰۲۲ باقی مانده است.»
- متوسط قیمت آمونیاک بیرنگ در ایلینوی تا ۱۷ آوریل به بیش از ۱۱۲۳ دلار در هر تن افزایش یافته است. این افزایش بیش از ۳۰ درصد نسبت به قیمتهای اواخر فوریه قبل از تحولات اخیر و ۵۶ درصد بالاتر از قیمتهای آمونیاک بیرنگ در ایلینوی در ابتدای سال ۲۰۲۵ است.
- متوسط قیمت اوره در ایلینوی تا ۱۷ آوریل به بیش از ۹۰۲ دلار در هر تن رسید. این افزایش ۵۵ درصد از زمان آغاز تحولات و ۶۸ درصد از ژانویه ۲۰۲۵ است.
- متوسط قیمت محلولهای نیتروژن مایع ۲۸ درصد تا اواسط آوریل از ۵۲۳ دلار در هر تن فراتر رفت که بیش از ۲۰ درصد افزایش از زمان آغاز تحولات و ۶۰ درصد بالاتر از اوایل سال ۲۰۲۵ است.
قیمت کود فسفات نیز رو به افزایش بوده است:
- «متوسط قیمت DAP در ایلینوی به بالای ۸۶۶ دلار در هر تن صعود کرد که تقریباً ۵ درصد بالاتر از فوریه قبل از تحولات و بیش از ۱۹ درصد بالاتر از ژانویه ۲۰۲۵ است.»
- «متوسط قیمت MAP به ۸۹۴ دلار در هر تن رسید که ۴ درصد بالاتر از قبل از آغاز تحولات و تقریباً ۱۷ درصد بالاتر از اوایل سال ۲۰۲۵ است.»
مشابه محصولات نیتروژنی، کودهای فسفات نیز به سطوح قیمتی رسیدهاند که از سال ۲۰۲۳ دیده نشده بود، اما همچنان پایینتر از اوجهای سال ۲۰۲۲ باقی ماندهاند. متوسط قیمت پتاس در ایلینوی تا اواسط آوریل ۵۰۵ دلار در هر تن است و از زمان آغاز تحولات در ایران ۳ درصد افزایش یافته، اما از ابتدای سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۰ درصد رشد داشته است. قیمت پتاس به سطوحی مشابه اواسط سال ۲۰۲۳ تا اواسط سال ۲۰۲۴ بازگشته است، اما همچنان بسیار پایینتر از اوجهای سال ۲۰۲۲ باقی مانده است.
پاولسون اظهار داشت: «افزایش قیمت کود از ابتدای تحولات منطقه، منجر به افزایش نسبی کمتری در کل هزینههای کود برای محصول سال ۲۰۲۶ خواهد شد، زیرا بخشی از کودها قبل از رسیدن قیمتها به اوج کنونی خریداری و مصرف شدهاند.» وی افزود: «توجه در نهایت به تأثیر بر سال زراعی ۲۰۲۷ معطوف خواهد شد، به ویژه اگر تحولات ادامه یابد و قیمتها تا پاییز همچنان افزایش یابند. این نشان میدهد که اثرات بلندمدت تحولات ژئوپلیتیک بر امنیت غذایی جهانی، نیازمند رویکردی جامع و مسئولانه است.»
هزینههای سوخت: موج جدید افزایش
متوسط قیمت گازوئیل کشاورزی در ایلینوی تا ۱۷ آوریل به تقریباً ۴.۶۰ دلار در هر گالن رسید. این رقم بیش از ۴۵ درصد بالاتر از قیمتهای اواخر فوریه و تقریباً ۶۰ درصد بالاتر از ابتدای سال ۲۰۲۵ است.
پاولسون گفت: «برخلاف کودها، هزینههای سوخت دیزل از اوجهای سال ۲۰۲۲ روند نزولی داشت و از اواسط سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ به میانگینهای نزدیک یا کمتر از ۳ دلار در هر گالن رسید. قیمتهای کنونی همچنان پایینتر از اوجهای سال ۲۰۲۲ هستند، اما به سطوحی بازگشتهاند که از آن سال دیده نشده بود.» وی افزود: «علاوه بر تأثیر مستقیم افزایش قیمت سوخت بر هزینههای تولید در سال ۲۰۲۶، نگرانیهایی نیز در مورد تأثیر یک دوره طولانیمدت از قیمتهای بالاتر انرژی و سوخت بر نهادهها و کل هزینههای تولید در سال ۲۰۲۷ در حال ظهور است. این نوسانات، نشانهای از بیثباتی در بازارهای جهانی انرژی است که تحت تأثیر مستقیم سیاستهای قدرتهای بزرگ قرار دارد.»
#خلیج_فارس #تنگه_هرمز #قیمت_کود #امنیت_غذایی #بحران_اوکراین #اقتصاد_جهانی #تحولات_ژئوپلیتیک #ایران #بازار_انرژی #کشاورزی
