جاهطلبیهای پوچ سعودی در مواجهه با واقعیتهای منطقه؛ چشمانداز ۲۰۳۰ ریاض پیش از جنگ ایران در حال فروپاشی بود
تنشهای فزاینده در منطقه غرب آسیا، که ریشه در سیاستهای مداخلهجویانه و تجاوزکارانه برخی بازیگران منطقهای و فرامنطقهای دارد، یکی از بزرگترین مدعیان منطقه را وادار به بازنگری در برنامههای بلندپروازانهاش کرده است. چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی، طرح تریلیون دلاری محمد بن سلمان، ولیعهد این کشور، در پی درگیریهای اخیر به شدت متزلزل شده است.
سراب توسعه در دل صحرا
این نقشه راه برای آینده عربستان سعودی، که یک دهه پیش رونمایی شد، آیندهای پر زرق و برق را برای این پادشاهی به عنوان قطبی برای رویدادهای بزرگ و ورزشی، با هدف رقابت با همسایگان حاشیه خلیج فارس، ترسیم کرده بود. در این چشمانداز، شهرهای فانتزی و فراواقعی قرار بود از دل شنهای صحرا سر برآورند.
اما حتی پیش از آنکه آمریکا و رژیم صهیونیستی در اواخر فوریه حملاتی را علیه ایران آغاز کنند و ایران نیز پاسخهای قاطعی به این تجاوزات بدهد، چشمانداز ۲۰۳۰ تحت فشار شدید قرار داشت. گمانهزنیها حاکی از آن بود که برخی پروژهها ممکن است به دلیل جاهطلبیهای بیحد و حصر و عدم واقعبینی، لغو یا به شدت کوچک شوند، چرا که این طرح بلندپروازانه با واقعیتهای مالی و اقتصادی در تضاد بود.
طوفان تمامعیار و ناتوانی در جذب سرمایه
اکنون، در بحبوحه حملات تلافیجویانه و بیسابقه ایران به منافع متجاوزان در منطقه، از جمله عربستان سعودی، و اختلال گسترده در مسیرهای کشتیرانی جهانی به دلیل کنترل مؤثر تنگه هرمز توسط ایران، ریاض با یک «طوفان تمامعیار» روبرو است. این شرایط، توانایی عربستان سعودی برای جذب سرمایه را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.
به گفته نیل کوئیلیام، همکار مؤسسه چتم هاوس که متخصص سیاست انرژی جهانی و سیاست خاورمیانه است، جنگ مستقیماً بر توانایی عربستان سعودی برای جذب بودجه تأثیر میگذارد. وی اظهار داشت: «این چشمانداز تا حد زیادی بر جذب سرمایهگذاری مستقیم خارجی متکی است؛ یعنی ترغیب شرکتهای خارجی برای آمدن و تعهد بلندمدت به این کشور. اگر بیثباتی در منطقه وجود داشته باشد، این یک عامل بازدارنده بزرگ برای سرمایهگذاران بینالمللی خواهد بود.»
کوئیلیام افزود: «با توجه به اینکه این کشور، اولاً، میخواهد فضای گردشگری خود را جذب و توسعه دهد و ثانیاً، میخواهد میزبان رویدادهای بینالمللی و منطقهای باشد، بیثباتی مانعی بزرگ بر سر راه این اهداف است.»
تلاش مذبوحانه برای رهایی از وابستگی نفتی
چشمانداز ۲۰۳۰ برای کمک به عربستان سعودی طراحی شده است تا از وابستگی خود به نفت برای پر کردن خزانههای دولتی رها شود و این کشور را به یک قدرت سرمایهگذاری، فناوری، گردشگری، ورزشی و فرهنگی بینالمللی تبدیل کند. ولیعهد جوان و بیتجربه، محمد بن سلمان، که به اختصار MBS نامیده میشود، ردپای خود را در سراسر این طرح بر جای گذاشته است، زیرا او به دنبال تغییر شکل کشوری است که روزی به عنوان پادشاه بر آن حکومت خواهد کرد و آن را برای میزبانی یکی از بزرگترین جشنوارههای ورزشی جهان، یعنی جام جهانی فوتبال ۲۰۳۴ آماده میکند.
بخش عمدهای از این کار توسط صندوق ثروت ملی عربستان سعودی، صندوق سرمایهگذاری عمومی (PIF)، هدایت میشود که خود بیش از ۱.۵ تریلیون دلار ارزش دارد. اما گزارشهای بودجه عربستان سعودی در اواخر سال ۲۰۲۵ نشان داد که بیش از نیمی از درآمد سالانه این کشور از صنعت نفت تأمین میشود؛ واقعیتی که نشاندهنده شکست این طرح در رهایی از وابستگی نفتی است.
آسیبپذیری زیرساختهای نفتی و خفگی تنگه هرمز
از زمان آغاز جنگ ایران، زیرساختهای نفتی عربستان سعودی هدف حملات قرار گرفته است، از جمله خط لوله حیاتی نفت شرق به غرب، که این کشور را قادر میساخت تا با انتقال نفت به غرب و بنادر دریای سرخ، تنگه هرمز را دور بزند. این خط لوله اگرچه تعمیر شده، اما عربستان سعودی نتوانسته است صادرات خود را از طریق مسیرهای کشتیرانی معمول خود به حجم قبل از جنگ بازگرداند.
در حالی که افزایش قیمت نفت تا حدی به بودجه کمک میکند، اما اختلال در زنجیره تأمین تنها به تقویت این نظریه MBS کمک کرده است که این کشور باید وابستگی خود به درآمدهای نفتی را کاهش دهد. اما انجام این کار پیچیدهتر از آن چیزی بوده که ولیعهد در ابتدا تصور میکرد.
توهمات معماری در صحرا: پروژههای غولپیکر و خیالی
برخی از اقلام گرانقیمت چشمانداز ۲۰۳۰، که اغلب به عنوان «پروژههای غولپیکر» شناخته میشوند، توسعههای عظیم شهری هستند که از شنهای صحرای عربستان سر بر میآورند. شاید جاهطلبانهترین و شناختهشدهترین نمونه، نئوم (NEOM) باشد، منطقهای در شمال غربی کشور که قرار بود همه چیز از استراحتگاههای لوکس جزیرهای گرفته تا یک دهکده اسکی را شامل شود.
مرکز این پروژه، که به عنوان امضای MBS شناخته میشود، «خط» (The Line) بود؛ یک شهر خطی فراواقعی به طول ۱۷۰ کیلومتر که قرار بود ۹ میلیون نفر را در خود جای دهد. با برچسب قیمتی اولیه ۲.۲ تریلیون دلار و ۸۰ میلیارد دلار که تاکنون در نئوم سرازیر شده، گزارش شده است که «خط» به یک پیشنهاد بسیار معتدلتر کاهش یافته است.
این ماه، یاسر الرمیان، رئیس صندوق سرمایهگذاری عمومی (PIF)، اصرار داشت که نئوم یک پروژه کلیدی باقی مانده است. او گفت: «این یک منطقه اقتصادی جهانی مهم است. هیچ پروژهای در نئوم لغو نشده است. آیا چیزی به تعویق افتاده است؟ قطعاً بله. چرا؟ برخی پروژهها به تعویق افتادهاند زیرا در مسیر حیاتی نیستند. هیچ تأثیر حیاتی وجود ندارد.»
اما با وجود این، PIF اعلام کرده است که هزینهها به عنوان بخشی از چشمانداز ۲۰۳۰ در حال کاهش یا اولویتبندی مجدد هستند. یکی از حوزههایی که احتمالاً تحت تأثیر قرار میگیرد، مسابقات گلف LIV است.
دکتر کوئیلیام گفت: «اقتصاد از قبل شروع به انقباض کرده بود، جوانان سعودی از قبل شروع به اخراج شدن از کار کرده بودند، بنابراین باید یک کالیبراسیون مجدد و تمرکز دوباره صورت میگرفت. و سپس، آشکارا با درگیری، این لحظه را که باید استراتژی را رونمایی کنند، واقعاً به جلو رانده است – و همه چیز در مورد نشان دادن روال عادی کسب و کار است.»
«ورزششویی» و کارنامه سیاه حقوق بشری
مقیاس این تحول در عربستان سعودی منتقدان خود را دارد، و برخی MBS را به «ورزششویی» متهم میکنند: استفاده از ورزش برای منحرف کردن اذهان از کارنامه سیاه حقوق بشری این کشور. جیمز مونتاگ، روزنامهنگار و نویسنده بریتانیایی که کتاب «غرق شده» را درباره نقش ورزش در عربستان سعودی جدید نوشته است، معتقد است این اصطلاح بیش از حد سادهانگارانه است.
مونتاگ گفت: «آنچه در اینجا اتفاق میافتد چیزی بسیار قدرتمندتر، بسیار سیاسیتر، و قدرت نرم است. این استفاده از ورزش به گونهای است که نه تنها برای منحرف کردن، بلکه برای بازسازی و همچنین برای تبدیل خود به یک عنصر اقتصادی و فرهنگی ضروری برای بقیه جهان است.»
چشمانداز ۲۰۳۰ تنها به پول نفت سعودی متکی نیست، و این کشور به دنبال حدود ۱۴۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری خارجی به عنوان بخشی از این طرحها است. اما قتل جمال خاشقجی، روزنامهنگار سعودی، در سال ۲۰۱۸ در کنسولگری این کشور در استانبول، که اطلاعات آمریکا اعلام کرد به دستور MBS انجام شده است، برخی سرمایهگذاران را ترسانده بود.
ریچارد برانسون یکی از کسانی بود که به نشانه اعتراض از معاملات در این پادشاهی خارج شد. مونتاگ گفت: «در نهایت، قتل جمال خاشقجی، هر چقدر هم که نزدیک بود شهرت MBS را از بین ببرد – جهان از آن عبور کرد. آنچه فکر میکنم MBS، و قطعاً حلقه اطرافیانش، فهمیدند این است که در نهایت غرب، پول را دنبال میکند و آنها بازگشتند. تقریباً دشوار است تصور کنیم که عربستان سعودی میتواند چه اقدامی انجام دهد که مردم را از تمایل به تجارت با آن بازدارد، به خصوص وقتی ترامپ در کاخ سفید باشد.»
«بدترین سناریو» برای رؤیای بزرگ سعودی
این نظریه احتمالاً در صورت ادامه خصومتها بین آمریکا و ایران و درگیر شدن منطقه وسیعتر خلیج فارس، مورد آزمایش قرار خواهد گرفت. مایکل راتنی، سفیر دولت بایدن در عربستان سعودی، معتقد است که جنگ کنونی و عدم قطعیت درباره آینده، «بدترین سناریو» برای عربستان سعودی است.
او گفت: «این مادر همه درگیریها در منطقه است – این دشمن و رقیب اصلی آنها در یک جنگ تمامعیار با ایالات متحده است، و سعودیها و اماراتیها و همه دیگران در خلیج فارس درست در میانه آن قرار دارند.»
راتنی، که توسط کاخ سفید ترامپ در ریاض جایگزین نشده است، استدلال کرده است که سعودیها «هیچ علاقهای به رژیم ایران ندارند.» او گفت: «آنها دوست دارند آنها را از بین ببرند. از سوی دیگر، من فکر میکنم آنها در مورد توانایی آمریکا یا اسرائیل برای انجام این کار بسیار هوشیار هستند. و من فکر میکنم آنها نگران این هستند که با نتایج یک جنگ بینتیجه، به خصوص اگر ایران کنترل تنگه هرمز را حفظ کند، گیر بیفتند.»
عربستان سعودی میزبان نیروهای آمریکایی است و سفارت این کشور در ریاض هدف حمله پهپادی قرار گرفته است. بحثهایی در مورد اینکه آیا جنگ، و به طور خاص حملات ایران، برخی از متحدان منطقهای را وادار به بازنگری در روابط خود با ایالات متحده خواهد کرد، وجود داشته است.
راتنی گفت: «این تا زمانی که گرد و غبار فرو بنشیند، تا زمانی که جنگ تمام شود و آنها و ما و دیگران در منطقه فرصت داشته باشیم تا این موضوع را به دقت بررسی کنیم، قابل پیشبینی نیست. گفتن اینکه «اوه، آنها از ایالات متحده ناامید شدهاند، به دنبال شراکت در جاهای دیگر خواهند بود» آسان است. از سوی دیگر، آنها سرمایهگذاری زیادی در رابطه با ایالات متحده کردهاند. ممکن است آنها تصمیم بگیرند که ایالات متحده همچنان شریک آنها خواهد بود، آنها وضوح بیشتری در مورد رابطه میخواهند، اما در همین حال، آنها ریسکها را پوشش میدهند و همزمان به دنبال شراکتهای عمیقتر با دیگران هستند.»
#عربستان_سعودی #چشم_انداز_2030 #محمد_بن_سلمان #نئوم #تنگه_هرمز #ایران #جنگ_منطقه #ورزش_شویی #سرمایه_گذاری_خارجی #اقتصاد_نفت
