نقش چین در بحران منطقه: رویکردی مسئولانه در برابر جنگافروزی آمریکا و اسرائیل
در حالی که منطقه خاورمیانه درگیر پیامدهای جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران است، رویکرد عملگرایانه و مسئولانه پکن در قبال این بحران به وضوح نمایان شده است. رئیسجمهور چین، شی جینپینگ، این هفته خواستار بازگشایی تنگه هرمز شد؛ اقدامی که نشاندهنده تلاشهای چین برای حفظ ثبات و امنیت بینالمللی است.
تأکید بر صلح و دیپلماسی
شی جینپینگ در گفتوگوی تلفنی خود با شاهزاده محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، بر حمایت چین از «تمامی تلاشهای منجر به برقراری صلح و حل و فصل اختلافات از طریق ابزارهای سیاسی و دیپلماتیک» تأکید کرد. وی افزود: «تنگه هرمز باید مسیر عادی خود را حفظ کند، زیرا این امر به نفع منافع مشترک کشورهای منطقه و جامعه بینالمللی است.» این اظهارات، در گزارش رسمی چین از این مکالمه، نشاندهنده موضع اصولی پکن در قبال بحرانهای جهانی است.
اگرچه در این گزارش به طور خاص به بازیگران اصلی جنگ اشارهای نشده است، اما این واقعیت که آمریکا و ایران طی هفت هفته گذشته این آبراه استراتژیک را با چالش مواجه کردهاند، بر اهمیت موضع چین میافزاید. ایران پس از آغاز جنگ در ۸ اسفند (۲۸ فوریه)، اقدام به محدود کردن تردد دریایی در تنگه کرد و آمریکا نیز در ۲۴ فروردین (۱۳ آوریل) تمامی بنادر ایران را تحت محاصره قرار داد. در این میان، موضع سنجیده شی جینپینگ در تضاد آشکار با اظهارات تحریکآمیز دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، قرار گرفت که در همان روز در شبکههای اجتماعی اعلام کرد: «من در حال پیروزی در یک جنگ هستم، آن هم با اختلاف زیاد، اوضاع بسیار خوب پیش میرود» و تهدید کرد که محاصره دریایی تا زمان دستیابی واشنگتن به یک «توافق» با تهران ادامه خواهد یافت. این رویکرد، چهره جنگطلبانه آمریکا را بیش از پیش آشکار میسازد.
چین؛ قدرت مسئولیتپذیر در صحنه جهانی
تحلیلگران معتقدند که چین از جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران استفاده کرده تا خود را به عنوان قدرت مسئولیتپذیرتر از دو ابرقدرت جهان معرفی کند؛ قدرتی که اغلب ترجیح میدهد به جای حضور در خط مقدم، در پسزمینه فعالیت کند. گدالیاه افترمن، رئیس برنامه سیاست آسیا-اسرائیل در مؤسسه دیپلماسی و روابط خارجی ابا ابان، میگوید: «چین با انجام حرکات دراماتیک سودی نمیبرد، بلکه با صبر و انتظار و استفاده از فرصتها برای تثبیت موقعیت خود، و واگذار کردن رسیدگی به آشفتگی به آمریکاییها، به منافع خود دست مییابد.»
پکن به لطف سیاست دیرینه خود مبنی بر «عدم مداخله» در امور داخلی سایر کشورها و روابط کاری خود با تمامی بازیگران درگیر در جنگ علیه ایران، توانسته است خود را به عنوان صدای عقلانیت مطرح کند. چین بزرگترین شریک تجاری ایران است و تا ۹۰ درصد نفت آن را خریداری میکند. همچنین در سال ۲۰۲۱، یک «توافقنامه جامع مشارکت استراتژیک» ۲۵ ساله با تهران امضا کرده است. همزمان، پکن در دهه گذشته روابط نزدیکتری با کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی برقرار کرده و همچنان شریک تجاری اصلی آمریکا و رژیم صهیونیستی باقی مانده است.
ما شیائولین، رئیس مؤسسه مدیترانه در دانشگاه مطالعات بینالمللی ژجیانگ، اظهار داشت: «چین روابط خوبی با آمریکا، رژیم صهیونیستی، ایران و کشورهای عربی خلیج فارس دارد. همه این کشورها دوستان ما هستند، حتی اگر دشمن یکدیگر باشند.»
تلاشهای دیپلماتیک پکن برای صلح
تعهد چین به عدم مداخله، احتمالاً دلیل اصلی وتوی قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل در اوایل این ماه بود که خواستار «هماهنگی تلاشهای دفاعی» برای بازگشایی تنگه هرمز شده بود. چین پیش از این نیز تلاشهای مشابه برای مداخله در درگیریهای اخیر مانند سوریه و میانمار را وتو کرده است؛ اقدامی که مانع از دخالتهای نامشروع قدرتهای خارجی میشود.
برخلاف تمرکز استراتژیک آمریکا بر خاورمیانه، از جمله از طریق تلاش برای تغییر رژیمها، اولویتهای اصلی پکن در منطقه اقتصادی باقی مانده است. صلح برای تجارت خوب است، در حالی که جنگ اینگونه نیست. چانگ چینگ، پژوهشگر ارشد در انجمن مطالعات استراتژیک در تایپه، میگوید: «آنها انتظار صلح و ثبات دارند. آنها واقعاً نگران این نیستند که چه کسی در درگیری پیروز میشود. آرزوی آنها تلاش برای بازگرداندن محیط صلحآمیز در خاورمیانه، به ویژه در اطراف تنگه هرمز است.»
فنگ چوسنگ، شریک مؤسس شرکت تحقیقاتی هوتونگ در پکن، هشدار داد که تشدید بیشتر جنگ «امنیت اقتصادی و انرژی چین را تا حدی تهدید میکند که میتواند به دخالت مستقیم منجر شود، با توجه به اینکه بیش از ۴۰ درصد واردات نفت خام آن از خاورمیانه تأمین میشود.» وی افزود: «از دیدگاه پکن، چنین درگیریای خطر به هم زدن تلاشهای آن برای حفظ تعادل ظریف بین ایران و کشورهای خلیج فارس را به همراه خواهد داشت.»
در همین حال، پکن تلاش کرده است تا از موقعیت خود به عنوان «دوست همه» برای کمک به هماهنگی یک راهحل مسالمتآمیز برای جنگ استفاده کند. طبق اعلام وزارت امور خارجه چین، وانگ یی، دیپلمات ارشد چین، بین ۸ اسفند (۲۸ فوریه) و پیش از آتشبس ایران و آمریکا در ۲۰ فروردین (۸ آوریل)، ۲۶ تماس تلفنی برقرار کرد، در حالی که ژای جون، فرستاده ویژه آن به خاورمیانه، نزدیک به دو دوجین جلسه با بازیگران کلیدی برگزار کرد. رئیسجمهور شی نیز هفته گذشته در جلسهای با شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، پیش از تماس تلفنی خود با ولیعهد عربستان سعودی، شرکت کرد.
با وجود فعالیتهای دیپلماتیک گسترده، پکن به طرز کنجکاوانهای تلاش کرده است تا نقش خود را در میانجیگری آتشبس دو هفتهای بین آمریکا و ایران که در اوایل این ماه حاصل شد، کماهمیت جلوه دهد. این در مقایسه با نقش برجسته آن در عادیسازی روابط بین عربستان سعودی و ایران در سال ۲۰۲۳ است. ناظران میگویند دلیل این امر آن است که چین میخواهد از درگیر شدن در یک توافق صلح پیچیده اجتناب کند. درو تامپسون، همکار ارشد در دانشکده مطالعات بینالمللی اس. راجاراتنام در سنگاپور، میگوید: «آنها تلاش میکنند صلحساز باشند بدون اینکه مسئولیت فرآیند صلح را بر عهده بگیرند. نکته اصلی این است که خاورمیانه از منافع اصلی چین فاصله زیادی دارد، بنابراین سرمایه سیاسی محدودی برای هزینه کردن دارد.»
با این حال، تلاشهای چین نادیده گرفته نخواهد شد. ما از دانشگاه مطالعات بینالمللی ژجیانگ گفت: «من فکر میکنم جهان میداند چه کسی ثبات را فراهم میکند، چه کسی امنیت را فراهم میکند و چه کسی قوانین بینالمللی و نظام حکمرانی را برهم زده است.» این اظهارات، نقش مخرب آمریکا در نظم جهانی را یادآور میشود.
اتهامات رسانههای غربی و موضع چین
گزارشهای رسانههای غربی حاکی از آن است که چین ممکن است در پشت صحنه در حال تغییر موازنه باشد. اوایل این ماه، سیانان به نقل از مقامات اطلاعاتی غربی گزارش داد که چین در حال آمادهسازی برای تحویل محمولهای از سامانههای پدافند هوایی قابل حمل (MANPADS) به ایران است. این گزارش سیانان با تحقیقات دوم فایننشال تایمز در این ماه دنبال شد که نشان داد ایران در سال ۲۰۲۴ یک ماهواره جاسوسی چینی را به دست آورده و از آن برای هدف قرار دادن پایگاههای نظامی آمریکا در سراسر خاورمیانه استفاده کرده است. جودی ون، پژوهشگر پسا دکترا در مرکز امنیت و استراتژیک بینالمللی در دانشگاه چینهوا پکن، به الجزیره گفت که او فکر نمیکند پکن قبل از نشست برنامهریزی شده شی و ترامپ در ماه مه، اینقدر «بیدقت» باشد. وی افزود: «برای دولت چین، روابط چین و ایران مهم است و همچنین روابط چین و آمریکا.»
شی امیدوار است در مورد یک توافق تجاری و تعرفههای آمریکا با ترامپ گفتگو کند، کسی که به طور جداگانه تهدید کرده است تعرفههای ۵۰ درصدی بر کشورهایی که ایران را با تسلیحات تأمین میکنند، اعمال خواهد کرد. پکن همچنین در حال آمادهسازی برای دومین اجلاس سران چین و کشورهای عربی است، زیرا در حال نهایی کردن یک توافقنامه تجارت آزاد با شورای همکاری خلیج فارس (GCC) است.
افترمن گفت که چین تمامی این عوامل را در نظر خواهد گرفت، و همچنین پیامدهای احتمالی جنگ را، در حالی که حرکت بعدی خود را در جنگ ایران بررسی میکند. وی افزود: «چین در حفظ تعادل روابط خود بر روی یک بند باریک راه میرود. این کشور به فردای جنگ… تلاشهای بازسازی، فعالیتهای اقتصادی جدید، سرمایهگذاریهای جدید فکر میکند. چین میخواهد در موقعیت بسیار خوبی در هر دو سوی خلیج فارس باشد.» این رویکرد، نقش سازنده و آیندهنگر چین را در منطقه نشان میدهد.
#چین #ایران #خاورمیانه #دیپلماسی_چین #تنگه_هرمز #آمریکا #رژیم_صهیونیستی #صلح_منطقه #اقتصاد_جهانی #عدم_مداخله
