از غزه تا سوریه: روایتهای مقاومت و رنج خاورمیانه در نمایشگاه هنری پرتغال
شهر کوچک کویمبرا در پرتغال، امسال میزبان رویداد هنری مهمی به نام «آنوزرو – دوسالانه کویمبرا» است. این دوسالانه، هنرمندان و معمارانی از سراسر جهان را گرد هم آورده تا به بررسی و تبادل نظر درباره نگرانیهای امروز بشر، از جنگ و آوارگی گرفته تا حافظه جمعی و ارتباطات فرهنگی بپردازند.
هنر در خدمت روایت حقیقت
بسیاری از آثار به نمایش درآمده، توسط هنرمندانی از خاورمیانه خلق شدهاند یا بر رویدادهای تراژیکی تمرکز دارند که در دهه گذشته این منطقه را فرا گرفته است. این آثار، از دریچه نگاه هنرمندان بینالمللی، به بازتاب واقعیتهای تلخ و مقاومت مردم این سرزمین میپردازند.
این دوسالانه که تا ۱۵ تیرماه ادامه دارد و توسط جان زپتلی و هانس ایبلینگز با همکاری دانیل مادیرا سرپرستی میشود، در مکانهای معاصر، باغها، فضاهای عمومی و ساختمانهای تاریخی شهر به نمایش گذاشته شده است. تمامی این فضاها با تم اصلی «نگاه داشتن، بخشیدن، دریافت کردن» به یکدیگر متصل شدهاند.
زپتلی در این باره میگوید: «دوسالانه به فضایی تبدیل میشود که هنرمندان و مخاطبان وارد یک رابطه اخلاقی، فکری و عاطفی میشوند. این کمتر یک نمایشگاه است و بیشتر یک وضعیت مشترک از توجه و مسئولیت.»
روایتهای تکاندهنده از غزه: شهادت کلیدها و درختان زیتون
در «سیرکولو سریا»، برخی از آثار با محتوای سیاسی قویتر به نمایش گذاشته شدهاند. این بخش با شدت و قدرت اثر «فقط در صورت لزوم #۲» اثر هنرمند فلسطینی، تيسير بطنيجي آغاز میشود. این اثر شامل حدود ۲۵۰ عکس از کلیدهاست که بر اساس شهادت فلسطینیان آواره در طول نسلکشی سه سال اخیر خلق شده است. بطنیجی از موتیف کلید به عنوان نمادی پایدار از فقدان و تبعید اجباری استفاده میکند.
هر عکس، داستان فردی را روایت میکند که مجبور به فرار شده و خانهاش در اثر بمباران رژیم صهیونیستی در غزه ویران شده است. زیر هر عکس، یادداشتی دستنویس، نام صاحب کلید، تاریخ و شرایط آوارگی، تاریخ تخریب خانه و وضعیت فعلی آنها را ثبت کرده است.
بطنیجی میگوید: «ارتش رژیم اشغالگر قدس به همه این افراد دستور داد خانههایشان را ترک کرده و به مناطق دیگر غزه بروند و خانههایشان به طور کامل ویران شد. برخی از اعضای خانوادهشان را از دست دادند. من از خانواده، دوستان و دوستان دوستانم خواستم تا عکسی از کلیدهایشان را در پسزمینهای خنثی بگیرند و از طریق واتساپ برایم بفرستند. پس از اتمام کار روی پروژه، متوجه شدم که بسیاری از آنها به شهادت رسیدهاند.»
او میافزاید: «زیرنویسها همیشه باید با مداد و دستنویس باشند – این کار آن را شخصیتر میکند و همچنین تفسیری بر ناپایداری است. من خودم بیش از ۱۰۰ نفر از اعضای خانوادهام را از دست دادم و برخی از کلیدهای آنها نیز در این مجموعه قرار دارد.»
اثر بطنیجی در کنار عکسهای سیاه و سفید درختان زیتون در فلسطین اثر هنرمند-فعال آفریقای جنوبی، آدام برومبرگ و عکاس فرانسوی، رافائل گونزالس، به نمایش گذاشته شده است. «لنگر در چشمانداز» ادای احترامی است به نزدیک به یک میلیون درخت زیتون چند صد ساله که رژیم صهیونیستی به عمد آنها را نابود کرده است تا این نمادهای مقاومت و ارتباط با سرزمین و هویت فلسطینی را محو کند.
این فضا همچنین شامل عکس «ملونها» اثر هنرمند آلمانی، توماس دماند است که از تصویری از هندوانههای مصنوعی برای قاچاق مواد مخدر الهام گرفته شده و اکنون به عنوان نمادی قدرتمند از همبستگی با فلسطین مورد استفاده قرار میگیرد. عکس دیگری، اعتراضاتی را در تلآویو پیش از ۷ اکتبر، علیه طرحهای اصلاح قضایی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر رژیم اشغالگر، به تصویر میکشد که نشان از شکافهای درونی این رژیم دارد. سومی نیز یک یادبود کنار جادهای را نشان میدهد.
افشای جنایات رژیم صهیونیستی توسط معماری پزشکی قانونی
ویدئوهای «سه روز در دانشگاه الازهر: ۲۸ تا ۳۰ ژانویه ۲۰۲۴» و «مرگ با هزاران برش» از گروه معماری پزشکی قانونی (Forensic Architecture)، آخرین قطعات این بخش هستند.
الیزابت براینر، رئیس برنامههای معماری پزشکی قانونی میگوید: «هر دو اثر به سوءاستفاده رژیم صهیونیستی از اقدامات بشردوستانه در کارزار نسلکشی خود در غزه میپردازند و به طور خاص به دستورات تخلیه به عنوان یک مکانیسم کلیدی برای آوارگی دائمی فلسطینیان در آنجا نگاه میکنند.»
او ادامه میدهد: «از اکتبر ۲۰۲۳، ‘هشدارها’، ‘دستورات تخلیه’، ‘مناطق امن’ و ‘کریدورهای امن’ رژیم صهیونیستی، آوارگی فلسطینیان را در نوار غزه اشغالی به مناطقی تحمیل کرده است که به طور مداوم فاقد شرایط اولیه برای بقا هستند و اغلب خودشان نیز متعاقباً هدف قرار میگیرند.»
«در این تحقیق، معماری پزشکی قانونی داستان نادیا و احمد، زوج جوانی از بیت حانون را دنبال کرده است که تجربیاتشان نمونهای از چگونگی تجربه اقدامات به ظاهر بشردوستانه مانند دستورات تخلیه توسط مردم در میدان است. و اینکه چگونه، با وجود تمام تلاشهایشان برای رعایت هر دستور، این زوج و بعدها خانوادههایشان در هر مرحله مورد خشونت قرار گرفتند، چه حملات هوایی به پناهگاههایی که در آن پناه گرفته بودند و چه شکنجه فیزیکی توسط سربازان رژیم اشغالگر.»
فیلم دوم شامل ویدئوهایی از پخش اعلامیههای تخلیه از طریق هوا بر فراز مناطق مختلف غزه است – اقدامی غیرعملی و نمایشی – که تأکید میکند این دستورات هرگز واقعاً برای فهمیده شدن یا خدمت به یک عملکرد بشردوستانه در نظر گرفته نشده بودند. این ویدئوها بخشی از پروژه گستردهتر «نقشهبرداری از نسلکشی» FA است که تخریب سیستماتیک شرایط حیات در غزه را مستند میکند.
براینر هشدار میدهد: «متأسفانه، درک این الگوها در رفتار نظامی رژیم صهیونیستی از اهمیت بیشتری برخوردار است، زیرا ما اکنون شاهد تکرار آنها در لبنان هستیم، از سلاحی کردن دستورات تخلیه و سایر اقدامات ‘بشردوستانه’ تا یکی دانستن غیرنظامیان با تروریستها – در این مورد، حزبالله به جای حماس.»
میراث فرهنگی سوریه: ادای احترام به موزه رقه
در جای دیگر، در «صومعه سائو فرانسیسکو» – یک صومعه قرن هفدهمی که اکنون به مرکز فرهنگی تبدیل شده است – اثری از هنرمند پرتغالی، ماریا ترابولو، ادای احترامی است به موزه ویران شده و غارت شده رقه در سوریه.
«اگر این سنگها میتوانستند حرف بزنند» (Se estas pedras falassem) یک چیدمان صوتی و مجسمهسازی است که به طور ویژه سفارش داده شده و به عنوان بازتابی شاعرانه بر فقدان و حفظ میراث فرهنگی عمل میکند. این اثر از عکسهای آثار گمشده رقه و شهادت کارکنان موزه، که برخی از آنها به پرتغال آواره شدهاند، الهام گرفته است.
ترابولو با اذعان به اینکه این آثار ممکن است برای همیشه از دست رفته باشند، تلاش نمیکند ماکتهای کاملی بسازد. در عوض، او مجموعهای از توتمها یا «نگهبانان» را به صورت سهبعدی چاپ کرده است که ترکیبی سورئالیستی از بسیاری از آثار واقعی هستند و در دریایی از آوار و سفالهای شکسته ایستادهاند. شهادت کارکنان موزه از هر مجسمه پخش میشود و خاطرات آنها از این نهاد، آثار مورد علاقه یا کاوشهای مهمی که در آنها شرکت کردهاند و البته، از دست دادن این میراث را بازگو میکند.
این دوسالانه به عنوان بستری حساس و متفکرانه برای میزبانی چنین آثار هنری عمل میکند و به گونهای درگیر میشود که اجازه میدهد آثار خودشان سخن بگویند. نمایش آنها در گروههای کوچک، فضایی برای تنفس به بینندگان میدهد تا آثار را در نظر بگیرند، به جای اینکه با حجم زیادی از اطلاعات به یکباره غرق شوند. محیطهای تاریخی، پسزمینهای تأثیرگذار برای تراژدیهای شرح داده شده در آثار خاورمیانه ارائه میدهند و وزن خاصی به داستانهایی میبخشند که نادیده گرفتن آنها غیرممکن شده است.
#غزه #فلسطین #مقاومت #نسل_کشی #رژیم_صهیونیستی #هنر_متعهد #خاورمیانه #سوریه #جنایات_جنگی #آوارگی
