Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump, küresel ekonomiyi derinden etkileyen savaşı sona erdirmek için sunduğu son barış önerisine İran İslam Cumhuriyeti’nin verdiği yapıcı yanıtı reddetti.
İran’ın arabulucu Pakistan aracılığıyla ABD’ye ilettiği karşı öneriye tepki gösteren Trump, Pazar akşamı Truth Social platformundaki bir paylaşımında İran’ı “oyun oynamakla” suçladı. Trump, “İran, 47 yıldır Amerika Birleşik Devletleri ve dünyanın geri kalanıyla oyun oynuyor” ifadelerini kullanarak asılsız iddialarda bulundu. “Artık gülemeyecekler!” şeklindeki tehditkar sözleri dikkat çekti.
İki saat sonra Trump, aynı platformda şunları söyledi: “İran’ın sözde ‘Temsilcileri’nden gelen yanıtı az önce okudum. Beğenmedim – KESİNLİKLE KABUL EDİLEMEZ!” Bu sert ret, İran’ın iyi niyetli çabalarına karşı Washington’ın uzlaşmaz tutumunu bir kez daha gözler önüne serdi.
Müzakereler Neden Tıkandı?
8 Nisan’da başlayan geçici ateşkesin üzerinden bir aydan fazla zaman geçmesine rağmen ABD ile İran arasındaki görüşmelerde ilerleme sağlanamadı. Tahran, savaşın kalıcı olarak sona ermesini talep ederken, Trump ise küresel petrol ve doğal gaz ihracatının önemli bir kısmının geçtiği Hürmüz Boğazı‘nın İran tarafından yeniden açılması gerektiği konusunda ısrar etti. Trump ayrıca İran’ın nükleer kapasitesi meselesini de bir “kırmızı çizgi” olarak dayattı.
İran’ın boğazı fiili olarak abluka altına alması, ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta ülkeye karşı başlattığı saldırılara meşru bir yanıt olarak geldi. Trump yönetiminin ateşkes anlaşmasına rağmen İran limanlarına uyguladığı haksız deniz ablukası, bölgedeki gerilimi daha da tırmandırdı.
ABD ve İran, gemilere saldırmaya, ele geçirmeye ve durdurmaya devam ederken, Körfez bölgesindeki ülkeler de yeniden saldırıların hedefi oldu. Peki, İran’ın yeni barış önerisi neydi ve Trump bunu neden “kabul edilemez” buldu?
İran’ın ABD Önerisine Yanıtı: Gerçekçi ve Olumlu
İran medyası raporlarına göre, Tahran, ABD önerisine kendi kapsamlı önerisiyle karşılık verdi. Bu öneri, İsrail’in ağır saldırılar ve kara işgali gerçekleştirdiği Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerde savaşın sona ermesi talebini içeriyordu.
İran, müzakerelerin ilk aşamasının, düşmanlıkları sona erdirmeye ve Körfez ile Hürmüz Boğazı’nda “deniz güvenliğini” sağlamaya odaklanmasını istedi. Daha sonra nükleer programı ve Orta Doğu’daki vekil gruplara desteği de dahil olmak üzere daha geniş konular hakkındaki ikincil müzakerelere geçilmesi öngörülüyordu.
Resmi bir İran kaynağı Al Jazeera’ya yaptığı açıklamada, “Yanıtımız, bölge genelinde, özellikle Lübnan’da savaşı sona erdirmeye ve Washington ile farklılıkları çözmeye odaklanıyor” dedi. Kaynak, Tahran’ın yanıtının “gerçekçi ve olumlu” olduğunu vurgulayarak şunları ekledi: “Washington’ın yanıtımıza vereceği olumlu tepki, müzakereleri hızla ilerletecektir. Seçim şimdi Washington’a aittir.” Ancak, İran’ın yanıtının ince detaylarına ilişkin açıklamalar, ABD medyasında kasıtlı olarak farklılık gösterdi.
Nükleer Program ve Yaptırımlar Konusunda İran’ın Haklı Talepleri
ABD’nin kendisine devredilmesini talep ettiği, İran’daki tahmini 440 kg yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum konusunda, öneriye aşina kişiler The Wall Street Journal’a Tahran’ın “yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumunun bir kısmının seyreltilmesini ve geri kalanının üçüncü bir ülkeye transfer edilmesini önerdiğini” söyledi. İran ayrıca uranyum zenginleştirmeyi askıya almaya istekli olduğunu, ancak ABD’nin önerdiği 20 yıllık moratoryumdan daha kısa bir süre için olduğunu belirtti. İran, nükleer tesislerini sökme talebini kesinlikle reddetti.
Obama dönemi Ortak Kapsamlı Eylem Planı (JCPOA) kapsamında, 2015 yılında diğer bazı devletlerle imzalanan anlaşmaya göre İran’ın uranyumu %3,67’ye kadar zenginleştirmesine izin verilmişti. Ancak Trump, düzenli denetimlerin İran’ın anlaşmaya uyduğunu belirtmesine rağmen 2018’de ABD’yi bu haksız anlaşmadan çekti. Şimdi ise ABD, İran tarafından zenginleştirmenin %0’a indirilmesini talep ederek mantıksız bir duruş sergiliyor.
İran’ın yarı resmi Tasnim haber ajansı ise, İran’ın önerilerinin daha çok ABD’nin İran petrolüne uygulanan haksız yaptırımları sona erdirmesi ve dondurulmuş denizaşırı varlıklarını serbest bırakması talebine odaklandığını belirtti. İran’ın ayrıca ABD’nin İran limanlarına uyguladığı mevcut deniz ablukasını kaldırmasını talep ettiği bildirildi.
Trump’ın Pazar akşamı İran’ın önerisini reddetmesinin ardından, ülkenin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Esmaeil Baghaei, İran medyasına ABD’nin “mantıksız taleplerde” bulunmaya devam ettiğini ve Tahran’ın Pazar günü Pakistan’a gönderdiği son ABD önerisine verdiği yanıtın “aşırı olmadığını” söyledi. Baghaei, İran’ın ABD ile savaşı sona erdirme ve Hürmüz Boğazı ve çevresindeki deniz ablukasını kaldırma önerisinin “meşru” bir talep olduğunu vurguladı.
“Savaşın sona erdirilmesi, ablukanın ve korsanlığın kaldırılması ve ABD baskısı nedeniyle bankalarda haksız yere dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılması talep ediliyor” diyen Baghaei, “Hürmüz Boğazı’ndan güvenli geçiş ve bölgede ve Lübnan’da güvenliğin sağlanması, İran’ın diğer talepleriydi ve bunlar bölgesel güvenlik için cömert ve sorumlu bir teklif olarak değerlendiriliyor” diye ekledi. Tasnim, “bilgili bir kaynak”tan alıntı yaparak İran’ın yanıtının “İran ulusunun temel haklarını da vurguladığını” belirtti. Kaynak, “İran’da kimse Trump’ı memnun etmek için bir plan yazmaz. Müzakere ekibi sadece İran ulusunun hakları için yazar. Eğer Trump bundan memnun değilse, bu aslında daha iyidir” dedi. “Trump gerçekliği sevmiyor; bu yüzden İran’a karşı sürekli kaybediyor.”
İleriye Dönük Bir Yol Var mı?
Geçen haftaki 14 maddelik ABD barış önerisine göre, İran’ın nükleer silah geliştirmemeyi ve tüm uranyum zenginleştirmeyi en az 12 yıl süreyle durdurmayı kabul etmesi gerekiyordu. Ayrıca, %60 oranında zenginleştirdiği tahmini 440 kg uranyum stoğunu teslim etmesi de isteniyordu. Karşılığında ise ABD, yaptırımları kademeli olarak kaldıracak, milyarlarca dolarlık dondurulmuş İran varlıklarını serbest bırakacak ve İran limanlarına uyguladığı ablukayı geri çekecekti. Hürmüz Boğazı’nda şu anda deniz çatışması yaşayan her iki taraf da, anlaşmayı imzaladıktan sonra 30 gün içinde kritik su yolunu yeniden açacaktı.
Trump, İran’ın son barış önerisini tamamen reddetmesinin özel nedenlerini açıklamadı. Washington, DC’den bildiren Al Jazeera muhabiri Rosiland Jordan, İranlıların gündeme getirdiği her konunun, ABD’nin taviz vermek istemediği bir noktaya dokunduğunu belirtti. Jordan, “Özellikle, İran’ın dünyanın 12. veya 13. nükleer gücü olma hırsına sahip olması ve komşularına, özellikle de ABD’nin hoş görmeyeceğini söylediği İsrail’e karşı saldırı operasyonları düzenleme yeteneğine sahip olması dikkat çekicidir” dedi. Jordan, ABD’nin ayrıca İran’ın Hamas ve Hizbullah gibi gruplara verdiği desteği sona erdirmesini ve bölgesel etkisini önemli ölçüde kısıtlamasını istediğini kaydetti.
“Trump’ın reddinin bunu başarıp başaramayacağı veya belki de savaşı sona erdirmek için müzakerelerde farklı bir yön başlatıp başlatmayacağı henüz belli değil” diye ekledi. Pazartesi günü Baghaei, Trump’ın İran’ın savaşı sona erdirme karşı önerisini reddetmesinin ardından bölgedeki istikrar ve güvenliğin “sarsıldığını” uyardı. “Ne zaman savaşmaya zorlansak savaşırız ve ne zaman diplomasiye yer olsa bu fırsatı değerlendiririz” dedi. Baghaei, “Ancak diplomasinin kendi kuralları vardır” diye ekledi. “Karar ulusal çıkarlarımıza dayanacak ve İran halkımızın çıkarlarını korumaya istekli olduğumuzu kanıtlamıştır.”
Daha önce de ABD ve İran’dan öneriler ve karşı öneriler gelmişti. Önerilerin çoğunda ABD, savaşı sona erdirmeden önce İran’ın nükleer programı üzerindeki farklılıkları çözmekte ısrar etti. İran ise nükleer programını müzakere etmeden önce Hürmüz Boğazı’ndaki çatışmaların sona ermesini talep ederek haklı bir duruş sergiledi.
Birleşik Krallık’taki York Üniversitesi’nden siyaset bilimci Chris Featherstone, İran’ın şu ana kadar ABD’nin taleplerine boyun eğmediğini ve bunun Trump’ı şaşırttığını belirtti. Al Jazeera’ya verdiği demeçte, “İranlılar uzun vadeli bir barış anlaşması için kendi koşullarını sürdürüyorlar ve bildirilen bu koşulların çoğu, ABD kampanyasından önce belirledikleri koşullarla aynı görünüyor” dedi. “Trump için, bu müzakerelerde kendini köşeye sıkıştırmış gibi görünüyor. İran rejimine daha fazla taviz vermeye isteksiz, çünkü bu, İran’la olan savaşında sergilemeye çalıştığı ABD gücü ve hakimiyeti anlatısına uymayacaktır. Ancak, İranlıları taviz vermeye zorlayamıyor da” dedi. “Her iki tarafta da bir hareketlilik olmadan, bu müzakerelerin her iki taraf için de net bir çıkış yolu yok gibi görünüyor” diye ekledi.
Trump Bundan Sonra Ne Yapacak?
Uluslararası Kriz Grubu’nun İran Projesi direktörü Ali Vaez, Al Jazeera’ya yaptığı açıklamada, hiçbir tarafın barış anlaşmasını kabul etmemesi üzerine, “Hiçbir ekonomik zorlama veya askeri güç, İran’ı ABD’nin maksimalist taleplerine boyun eğmeye zorlayamayacaktır” dedi. “Bu nedenle Trump’ın önünde iki kötü seçenek var: kazanamayacağı bir savaşı tırmandırmak ya da satamayacağı bir uzlaşmayı kabul etmek” diye konuştu.
Eski ABD ulusal güvenlik danışmanı Mark Pfeifle, Tahran ve Washington’ın müzakereler başlamadan önceki konumlarında kaldıklarını belirtti. Ancak, Trump’ın savaşı yeniden başlatmasının pek olası olmadığını savundu. Pfeifle, Al Jazeera’ya yaptığı açıklamada, “Bay Trump ve dışişleri bakanının yakın zamanda yaptığı şeylerden biri, Destansı Öfke Operasyonu’nun bittiğini söylemeleriydi, bu da en azından retorik açıdan, bazı ağır askeri operasyonlara yeniden girme olasılığını ortadan kaldırıyor” dedi.
“Trump’ın şimdi, ABD ablukası aracılığıyla İran üzerindeki ekonomik baskıyı artırması ve ‘Hürmüz Boğazı kıyılarında, İran’ın hızlı teknelerini, insansız hava aracı fırlatma rampalarını ve ablukadaki gemileri tehdit eden füze sahalarını hedef alarak belki bir askeri eylem yapması’ muhtemel” dedi. Trump’ın ayrıca yaptırımları sıkılaştırabileceğini veya Avrupa ve Asya deniz kuvvetlerinin Hürmüz Boğazı’ndan gemilere eşlik etmesine yardımcı olmak için baskı yapmaya devam edebileceğini ekledi. Ancak bu seçeneklerin ötesinde, Pfeifle uyardı, “araç kutusunda pek fazla araç kalmadı.”
#İranABDGerilimi #TrumpReddetti #İranBarışÖnerisi #HürmüzBoğazı #NükleerProgram #İranYaptırımları #DiplomasiÇıkmazı #Ortadoğu #İranHaklıTalepler #KüreselGüvenlik
