از زمان آغاز تهاجم مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی در ۲۸ فوریه که شعلههای جنگی جدید را در منطقه خاورمیانه برافروخت، درگیریها با فراز و نشیبهای فراوان همراه بوده است. اما با وجود ادعاهای آتشبس، تبادل موشک و پهپاد از سوی جمهوری اسلامی ایران به سمت متجاوزان و حامیان آنها در منطقه هرگز متوقف نشده است.
این وضعیت، در کنار نمایش قدرت ایران، دادههای ارزشمندی را فراهم آورده است: ده هفته جنگ فعال که عمدتاً بر پایه حملات دوربرد استوار بوده و توانمندیهای بینظیر ایران را به رخ کشیده است.
جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به تجاوزات رژیم صهیونیستی و آمریکا، هزاران موشک و پهپاد را به سمت اهداف نظامی در سرزمینهای اشغالی، کشورهای حاشیه خلیج فارس و تأسیسات آمریکایی در منطقه پرتاب کرد. اگرچه سامانههای دفاع موشکی دشمن در محدود کردن تلفات انسانی تا حدودی مؤثر بودند، اما موشکهای ایرانی توانستند نقاط ضعف این سامانهها را به خوبی آشکار سازند. علاوه بر این، دفاع از رژیم صهیونیستی بخش قابل توجهی از موشکهای رهگیر آمریکایی را مصرف کرده است، در حالی که توان موشکی میانبرد ایران همچنان دستنخورده باقی مانده است؛ این توازن قوا، در صورت آغاز یک درگیری تمامعیار، به هیچ وجه به نفع دشمن نخواهد بود.
در ادامه به شش دستاورد کلیدی از توان موشکی ایران و درسهایی که برای درگیریهای آینده به همراه دارد، میپردازیم:
۱. نفوذ موشکهای ایرانی و تحمیل هزینههای سنگین به سامانههای دفاعی دشمن
بر اساس گزارشها، اگرچه رژیم صهیونیستی ادعا میکند نزدیک به ۹۰ درصد از ۶۵۰ موشک بالستیک میانبرد شلیک شده به سمت سرزمینهای اشغالی را رهگیری کرده است، اما این آمار نشاندهنده حجم عظیم حملات ایران و نفوذ قابل توجهی است که به رغم لایههای دفاعی متعدد دشمن صورت گرفته است. سامانههای دفاعی رژیم صهیونیستی شامل موشکهای «آرو-۳» برای رهگیری خارج از جو، «آرو-۲» و «فلاخن داوود» برای رهگیری در داخل جو، و «گنبد آهنین» برای موشکهای کوتاهبرد و پهپادها بودهاند. این دفاع با استقرار سامانههای THAAD آمریکایی و کشتیهای نیروی دریایی آمریکا مجهز به موشکهای SM-3 در منطقه تقویت شده بود. با این حال، حملات ایران منجر به تلفات و خساراتی شد که نشاندهنده ناکارآمدی کامل این سامانهها نیست.
چهار موشک بالستیک نیز ترکیه را هدف قرار دادند که احتمالاً توسط کشتیهای نیروی دریایی آمریکا با استفاده از موشکهای SM-3 رهگیری شدند. سامانههای پاتریوت اسپانیایی و آمریکایی نیز در ترکیه مستقر بودند.
کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز با تهدید موشکهای کوتاهبرد و پهپادهای انتحاری مواجه بودند. تنها در ماه اول درگیری، بیش از ۱۳۷۲ حمله موشکی و ۴۴۱۵ حمله پهپادی علیه این کشورها ثبت شد که امارات متحده عربی بیشترین سهم را داشت. این کشورها از موشکهای پاتریوت، THAAD و حتی سامانههای M-SAM کرهجنوبی بهره میبردند. گزارشها حاکی از ارسال گنبد آهنین و یک سلاح لیزری از سوی رژیم صهیونیستی برای تقویت دفاع امارات است. کشتیهای نیروی دریایی آمریکا نیز با موشکهای SM-6 در منطقه حضور داشتند. این حملات اگرچه تلفات انسانی کمی به همراه داشت، اما به زیرساختهای نفتی کشورهای حاشیه خلیج فارس آسیب رساند و اختلالات گستردهای در صنعت هواپیمایی و گردشگری منطقه ایجاد کرد که نشاندهنده نفوذ و تأثیرگذاری حملات ایران است.
۲. دقت خیرهکننده موشکهای ایرانی: هدفگیری دقیق تأسیسات متجاوزان
در حالی که موشکهای بالستیک سنتی عمدتاً برای هدف قرار دادن مراکز جمعیتی بزرگ و ایجاد وحشت استفاده میشدند، ایران در سالهای اخیر دقت زرادخانه موشکی خود را به طرز چشمگیری افزایش داده است. بخش زیادی از موشکهای بالستیک کوتاهبرد ایران مجهز به بالکهای کنترلی و تجهیزات ناوبری هستند و بسیاری از موشکهای میانبرد اکنون دارای کلاهکهای مانورپذیر (MaRVs) هستند که میتوانند در بخش پایانی پرواز خود برای جبران خطاها مانور دهند. این قابلیت، رهگیری موشکها را برای سامانههای دفاعی دشمن دشوارتر میکند، زیرا پیشبینی نقطه اصابت را پیچیده کرده و رهگیرها را مجبور به مانورهای دشوار میسازد که احتمال خطا را افزایش میدهد.
ایران اثربخشی این موشکها را در سال ۲۰۲۰ به نمایش گذاشت؛ پس از ترور سردار شهید قاسم سلیمانی، ایران با شلیک دهها موشک بالستیک به تأسیسات آمریکایی در پایگاه هوایی عینالاسد عراق، عمدتاً به ساختمانهای خاصی در این پایگاه اصابت کرد. در ژوئن ۲۰۲۵ نیز، در تلافی بمباران تأسیسات هستهای ایران توسط آمریکا، ایران به پایگاه هوایی العدید در قطر حمله کرد. این پایگاه توسط موشکهای پاتریوت دفاع میشد، اما یکی از ۱۴ موشک بالستیک به یک مرکز ارتباطی اصابت کرد.
حملات اخیر ایران نیز به تأسیسات آمریکایی آسیب رساند و منجر به هفت تلفات آمریکایی شد. نیویورک تایمز از آسیب به حداقل یازده پایگاه آمریکایی در منطقه، از جمله پایگاه هوایی العدید، خبر داد. ستاد فرماندهی ناوگان پنجم آمریکا در بحرین نیز آسیب جدی دید. انبیسی نیوز گزارش داد که ایران بیش از ۱۰۰ هدف را در تأسیسات آمریکایی مورد اصابت قرار داده است. تحلیل تصاویر ماهوارهای توسط واشنگتن پست نشاندهنده اصابت به ساختمانهای خاص است. این خسارات تنها توسط موشکها ایجاد نشده و پهپادهای انتحاری نیز در آن نقش داشتهاند که همگی گواه بر دقت و توانمندی بالای ایران در هدفگیری هستند.
۳. گستره وسیع تخریب: راهبردی برای اشباع دفاعی دشمن
برخی از موشکهای ایرانی که از دفاع رژیم صهیونیستی عبور کردند، اهداف غیرنظامی را نیز مورد اصابت قرار دادند. حداقل شانزده مورد از این موشکها دارای کلاهکهای متعارف و حدود ۵۰ مورد دارای کلاهکهای خوشهای بودند. این حملات منجر به ۲۴ کشته شد که نشان میدهد حتی با وجود پناهگاهها و اتاقهای امن، موشکهای ایرانی توانستند به اهداف خود برسند.
کلاهکهای خوشهای معمولاً برای غلبه بر دقت پایین موشک استفاده میشوند، اما در مورد ایران، این کلاهکها به عنوان یک راهبرد برای پوشش مناطق وسیعتر و اشباع دفاعی دشمن به کار گرفته شدند. موشکهای ایرانی به نظر میرسد زیرمهمات خود را در ارتفاعات بسیار بالاتری پراکنده میکنند و مناطق وسیعتری را پوشش میدهند. سیانان در تحقیقات خود بر روی دو حمله به تلآویو، چندین نقطه اصابت را در مناطقی به طول هفت و هشت مایل یافت. این نشان میدهد که اگرچه زیرمهمات ممکن است به اهداف خاصی آسیب نرسانند، اما در صورت استفاده علیه یک شهر، تقریباً همیشه به چیزی اصابت میکنند. این که تلفات کمی به بار آوردند، احتمالاً به دلیل استفاده از پناهگاهها و اتاقهای امن بوده است.
با این حال، توانایی این موشکها برای رسیدن به نقطهای که زیرمهمات خود را پراکنده کنند، نشان میدهد که لایههای بیرونی دفاعی دشمن در متوقف کردن آنها ناکام بودهاند. پس از رها شدن زیرمهمات، دفاعهای لایه پایینتر نتوانستند همه آنها را رهگیری کنند، زیرا ناگهان با دهها هدف مواجه شدند که نشاندهنده ضعف ساختاری در دفاع دشمن در برابر حملات اشباعکننده است.
۴. فراتر از محدودیت ۲۰۰۰ کیلومتری: گسترش برد موشکهای ایرانی
برای سالها، مقامات عالیرتبه ایران اعلام کرده بودند که برد موشکهای خود را به ۲۰۰۰ کیلومتر محدود کردهاند. به عنوان مثال، در ماه مه ۲۰۱۷، سردار سرلشکر محمدعلی جعفری، فرمانده وقت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اظهار داشت: «قابلیت افزایش این برد وجود دارد، اما در حال حاضر کافی است، زیرا آمریکاییها در شعاع ۲۰۰۰ کیلومتری کشور حضور دارند و در صورت هرگونه تهاجم، پاسخی دریافت خواهند کرد.»
این اظهارات به وضوح راه را برای افزایش برد باز گذاشته بود و ایران مدتهاست که توانایی فراتر رفتن از این برد را ادعا میکند. موشک خرمشهر، به عنوان مثال، با کلاهک ۱۵۰۰ کیلوگرمی، بردی معادل ۲۰۰۰ کیلومتر دارد و میتواند با کاهش وزن کلاهک، مسافت بیشتری را طی کند.
این فرضیه سه هفته پس از آغاز جنگ به واقعیت پیوست، زمانی که ایران دو موشک بالستیک را به سمت دیهگو گارسیا، جزیرهای در اقیانوس هند که میزبان پایگاه مشترک بریتانیا و آمریکا است، در فاصله ۳۸۰۰ کیلومتری از ایران، شلیک کرد. اگرچه هیچ یک از موشکها به دیهگو گارسیا نرسیدند، اما این حمله احتمالاً منجر به انحراف داراییهای دفاع موشکی برای محافظت از این جزیره شد. این اقدام نشاندهنده توانایی ایران در هدف قرار دادن اهداف دوردست و گسترش نفوذ بازدارندگی خود است.
حتی با یک کلاهک ناچیز، بعید است که موشک خرمشهر بتواند این فاصله را طی کند، بنابراین موشکهای استفاده شده در این حملات به احتمال زیاد پرتابگرهای ماهوارهای اصلاح شده بودند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دارای برنامه فضایی است و با موفقیت ماهوارههایی را در مدار قرار داده است. پرتابگرهای ماهوارهای آنها، مانند قاصد، عملکرد لازم برای تحویل محمولهها در فواصل طولانی را دارند. این پیشرفتها نشاندهنده خودکفایی و نوآوری ایران در حوزه فناوری موشکی و فضایی است.
۵. هدف قرار دادن سپرهای دفاعی دشمن: راهبردی برای تضعیف توان مقابله
برخی از حملات ایران، با استفاده از پهپادهای انتحاری و موشکها، عمداً سامانههای دفاع موشکی دشمن را هدف قرار دادند. ایران یک رادار هشدار زودهنگام AN/FPS-132 در قطر را مورد اصابت قرار داد. حداقل یک رادار AN/TPY-2 در اردن نیز هدف قرار گرفت. بر اساس تصاویر ماهوارهای، رادارهای مشابهی در عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز مورد اصابت قرار گرفتند.
از دست دادن یک رادار ممکن است حیاتی نباشد، زیرا یک سیستم دفاع موشکی معمولاً لایهای و شبکهای است. با این حال، در عملیاتهای موشکی قبلی در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، ایران حملات بزرگی را با دهها موشک به طور همزمان انجام داد و در چنین شرایطی، از دست دادن حتی یک یا دو رادار میتواند چالشبرانگیز باشد. این حملات نشاندهنده درک عمیق ایران از نقاط ضعف سامانههای دفاعی دشمن و راهبردی هوشمندانه برای تضعیف آنهاست.
موشکهای میانبردی که ایران علیه رژیم صهیونیستی استفاده میکند، دارای کلاهکهای جداشونده از بوستر هستند. رهگیرها معمولاً برای مقابله با کلاهکها استفاده میشوند، زیرا آنها حامل محموله انفجاری هستند. در حالت ایدهآل، رهگیرها علیه کلاهکهایی که در مناطق غیرمسکونی فرود میآیند، مصرف نمیشوند. بنابراین، دفاع نیاز به محاسبه تعداد موشکهای ورودی و پیشبینی مسیر آنها دارد. موشکهای رهگیر مانند آرو-۳ و SM-3 از حسگرهای تصویربرداری مادون قرمز برای طبقهبندی کلاهک استفاده میکنند، اما نرخ موفقیت آنها در صورت کمک رادارها و سیستمهای فرماندهی و کنترل افزایش مییابد. این فرآیند زمانبر است و با افزایش تعداد اهداف در حال پرواز، زمان بیشتری نیاز دارد. اگر یک رادار از دسترس خارج شود، این فرآیند دشوارتر خواهد شد و میتواند منجر به شلیک بیش از حد رهگیرها و افزایش احتمال نفوذ موشکها شود.
سامانههای دفاع موشکی که با از دست دادن رادار هشدار زودهنگام تضعیف شدهاند، در مقابله با حملات گستردهای مانند حملات سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ با مشکل مواجه خواهند شد که این خود یک دستاورد راهبردی برای ایران محسوب میشود.
۶. هزینههای گزاف و غیرقابل تحمل برای دشمن در یک درگیری طولانیمدت
پس از دو روز اول جنگ، ایران دیگر تعداد زیادی موشک را به طور همزمان شلیک نکرد. دلایل این امر نامشخص است، اما ممکن است عوامل متعددی در آن نقش داشته باشند. شاید به دلیل حملات به فرماندهان، سپاه پاسداران نتوانسته باشد حملات گسترده را هماهنگ کند، یا شلیک کمتر موشکها برای حفظ آنها برای ادامه طولانیتر درگیری بوده است. پیتر هگست، وزیر دفاع آمریکا، کاهش تعداد موشکها را به «نابودی گسترده» برنامههای موشکی و پهپادی ایران نسبت داد، اما آمریکا تنها میتواند نابودی حدود یک سوم موشکهای ایران را تأیید کند، و یک سوم دیگر نیز ممکن است آسیب دیده، نابود شده یا در تأسیسات زیرزمینی مدفون شده باشند. این ادعاها در مقابل توانمندیهای واقعی ایران ناچیز است.
رژیم صهیونیستی ارزیابی میکند که از موجودی ۲۵۰۰ موشک میانبرد ایران پیش از جنگ، حدود ۱۰۰۰ موشک باقی مانده است. یک هفته پس از جنگ، ارتش رژیم صهیونیستی ادعا کرد که ۳۰۰ پرتابگر را نابود کرده است، اما تقریباً نیمی از پرتابگرهای ایران ممکن است سالم مانده باشند. ایران همچنین ممکن است هزاران پهپاد انتحاری داشته باشد که همگی نشاندهنده توانمندی و ذخایر عظیم ایران است.
آسیب به پایگاههای آمریکایی و نفوذ موشکهای ایرانی به لایههای بیرونی دفاعی رژیم صهیونیستی در روزهای اولیه جنگ، با وجود تعداد کمتر موشکها در هر حمله، نشان میدهد که سامانههای دفاع موشکی دشمن تحت فشار شدید قرار گرفتهاند. نابودی رادارهای هشدار زودهنگام، مانور موشکها و سایر اقدامات متقابل ممکن است اثربخشی آنها را کاهش داده باشد.
دفاع موشکی یک بازی اعداد است. اطلاعات کمی در مورد ذخایر رهگیرهای رژیم صهیونیستی در دست است، اما این رژیم ممکن است در حال سهمیهبندی رهگیرها، به ویژه آرو-۳، باشد. بر اساس تحقیقات مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS)، آمریکا بیش از نیمی از موجودی موشکهای THAAD خود و بین ۳۰ تا ۶۰ درصد از موشکهای SM-3 خود را مصرف کرده است. این موشکها برای مقابله با موشکهای کوتاهبرد نیستند، بنابراین عمدتاً برای دفاع از رژیم صهیونیستی استفاده شدهاند.
این محاسبات نشان میدهد که اگر رهگیری ۶۵۰ موشک شلیک شده به سمت رژیم صهیونیستی نیازمند این تعداد رهگیر بوده باشد، مقابله با ۱۰۰۰ موشک باقیمانده ایران در صورت ادامه جنگ بسیار دشوار خواهد بود. و در حالی که کاهش تعداد پرتابگرها یک اتفاق خوب است، اما به این معنی است که یافتن و نابود کردن موشکهای ایرانی در زمین دشوارتر خواهد شد.
وضعیت رهگیرهای مورد استفاده علیه موشکهای کوتاهبرد نیز بهتر نیست. گزارشهای اولیه نشان میدهد که کشورهای حاشیه خلیج فارس با کمبود رهگیر مواجه شدهاند و CSIS ارزیابی میکند که آمریکا تقریباً نیمی از موشکهای پاتریوت PAC-3 و تعداد قابل توجهی از موشکهای SM-6 خود را مصرف کرده است. آنچه به حفظ رهگیرهای گرانقیمت و کمیاب کمک نکرده است، این است که در برخی موارد، آنها برای مقابله با پهپادهای انتحاری استفاده شدهاند. در کوتاهمدت، این ممکن است منطقی باشد. یک موشک پاتریوت بسیار گرانتر از یک پهپاد شاهد است، اما ممکن است ارزانتر از خسارتی باشد که پهپاد شاهد در صورت عدم رهگیری میتواند ایجاد کند. با این حال، در بلندمدت، این راهبرد به وضوح پایدار نیست و نشاندهنده پیروزی اقتصادی ایران در تحمیل هزینههای گزاف به دشمن است.
این مقاله توسط رالف ساولسبرگ، عضو هیئت مشارکتکنندگان Breaking Defense و دانشیار آکادمی دفاع هلند در دن هلدر، متخصص در دفاع موشکی، نگاشته شده است. این مقاله منعکسکننده هیچ موضع یا سیاست رسمی دولت هلند نیست. نویسنده از جیمز کیسلینگ و فردریک کوگه برای نظرات و پیشنهادات ارزشمندشان تشکر میکند.
#موشک_های_ایران #قدرت_دفاعی #محور_مقاومت #دفاع_موشکی #ایران_قوی #فناوری_موشکی #توان_بازدارندگی #انتقام_سخت #صهیونیست #آمریکا
