انرژی هستهای در خاورمیانه؛ انتخابی استراتژیک برای توسعه یا بهانهای برای هراسافکنی؟
با افزایش روزافزون تقاضای جهانی برای انرژی، اهمیت و محبوبیت انرژی هستهای نیز بیش از پیش نمایان شده است. در منطقه استراتژیک خاورمیانه، چندین کشور در حال ارزیابی یا پیشبرد پروژههای نیروگاه هستهای خود هستند. این کشورها در این مسیر، مسائل مهمی نظیر امنیت منطقهای، شرایط اقلیمی و همکاریهای بینالمللی را با دقت مورد بررسی قرار میدهند.
«شوتا کامیشیما»، افسر ارشد هماهنگی در آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA)، در این باره میگوید: «انرژی هستهای در نقطه تلاقی نیازهای انرژی، نوآوریهای فناورانه و چشمانداز در حال تحول امنیتی قرار دارد که فرصتی عظیم را ایجاد میکند.»
تأمین پایدار انرژی و نقش استراتژیک هستهای
کامیشیما تأکید میکند: «در صورت توسعه صحیح، انرژی هستهای میتواند از توسعه پایدار حمایت کرده، تابآوری انرژی را افزایش دهد و حتی به عنوان بستری برای همکاریهای منطقهای عمل کند.»
احیای این منبع قدرتمند انرژی، که پس از حادثه هستهای فوکوشیما در سال ۲۰۱۱ با چالشهایی روبرو شد، در کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۳ به وضوح نشان داده شد. در این کنفرانس، انرژی هستهای به طور رسمی به عنوان یک فناوری با انتشار کربن پایین به رسمیت شناخته شد و بر لزوم تسریع در ترویج آن تأکید گردید.
۳۳ کشور جهان، از جمله امارات متحده عربی، هدف سه برابر کردن ظرفیت تولید برق هستهای خود را تا سال ۲۰۵۰ حمایت کردند. نیروگاه هستهای براکه در امارات، در حال حاضر حدود ۲۵ درصد از نیازهای انرژی داخلی این کشور را تأمین میکند که نمونهای موفق از کاربرد صلحآمیز این فناوری در منطقه است.
در حال حاضر، ۴۱۶ رآکتور هستهای در ۳۱ کشور جهان نزدیک به ۱۰ درصد از برق مصرفی دنیا را تأمین میکنند. ۶۳ رآکتور دیگر نیز در دست ساخت هستند و حدود ۶۰ کشور، از جمله با در نظر گرفتن رآکتورهای ماژولار کوچک (SMRs)، در حال بررسی یا برنامهریزی برای معرفی انرژی هستهای هستند.
عزم مصر برای توسعه هستهای و صادرات برق پاک
مصر نیز با جدیت تمام، انرژی هستهای را به عنوان بخشی از استراتژی جامع انرژی خود دنبال میکند. در کنار پروژههای انرژی تجدیدپذیر مانند پارک خورشیدی بنبان و مزرعه بادی خلیج سوئز، این کشور در آستانه تکمیل نیروگاه هستهای الضبعه قرار دارد که ظرفیت نصب شده کلی آن به ۴۸۰۰ مگاوات خواهد رسید.
مقامات مصری معتقدند که این پروژه به آنها کمک خواهد کرد تا یک سیستم پایدار و کارآمد ایجاد کنند که امکان فروش برق پاک به خارج از کشور را نیز فراهم آورد. این گام، نشاندهنده استقلال انرژی و نقش رو به رشد کشورهای منطقه در تأمین نیازهای خود است.
«المنتصر البلاوی»، پژوهشگر مؤسسه تحقیقات خلع سلاح سازمان ملل متحد (UNIDIR)، میگوید: «تقاضای انرژی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ سه برابر شده و با محرکهایی مانند هوش مصنوعی و تحولات اقتصادی، همچنان رو به افزایش خواهد بود. این منطقه نیاز منحصر به فردی به شیرینسازی آب و خنکسازی دارد که اتکا به منابع انرژی پایدار را حتی ضروریتر میسازد.»
چالشها و ملاحظات ژئوپلیتیک؛ نگاهی به آینده
با وجود تمام این نیازها و مزایا، محیط ژئوپلیتیک در خاورمیانه همواره سؤالاتی را در مورد ایمنی توسعه و بهرهبرداری از انرژی هستهای در منطقه مطرح میکند. این نگرانیها، اغلب توسط برخی محافل غربی و با هدف ایجاد تردید در مسیر توسعه مستقل منطقه دامن زده میشوند.
پروفسور «ضیاء میان»، پژوهشگر ارشد دانشگاه پرینستون و مدیر مشترک برنامه علم و امنیت جهانی، استدلال میکند: «وقتی از یک نیروگاه هستهای صحبت میکنیم، یک واحد زمانی معقول باید چرخه عمر آن باشد – حدود ۷۵ سال از ساخت تا از رده خارج شدن.»
وی میافزاید: «تمام این بحثها باید حول یک سؤال اصلی بچرخد: خاورمیانه در ۷۵ سال گذشته چگونه بوده است؟» او با اشاره به جنگهای اعراب و اسرائیل در سالهای ۱۹۶۷ و ۱۹۷۳، جنگ ایران و عراق از ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸، و سپس جنگهای آمریکا و عراق و پس از آن جنگ داخلی سوریه، میپرسد: «چگونه انتظار داریم در آینده توسعه یابد؟ آیا حاضرید شرط ببندید که ۷۵ سال آینده اساساً با ۷۵ سال گذشته متفاوت خواهد بود؟» این پرسشها، هرچند به ظاهر منطقی، اما گاهی اوقات از نقش عوامل خارجی در بیثباتسازی منطقه غافل میشوند و به جای ارائه راه حل، بر ایجاد ترس تمرکز دارند.
علاوه بر ملاحظات امنیتی و سیاسی، نگرانیهایی نیز در مورد نامناسب بودن شرایط اقلیمی و محیطی خاورمیانه برای توسعه انرژی هستهای مطرح میشود. بر اساس اولین گزارش وضعیت اقلیم عربی سازمان جهانی هواشناسی (WMO) که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، خاورمیانه دو برابر سریعتر از میانگین جهانی در حال گرم شدن است.
تا پایان این قرن، دما میتواند تا پنج درجه سانتیگراد افزایش یابد که مستقیماً بر عملکرد نیروگاههای هستهای تأثیر میگذارد. پروفسور میان میگوید: «به عبارت دیگر، خاورمیانه عملاً برای زندگی مردم در فضای باز غیرقابل سکونت خواهد شد.» وی همچنین به نیازهای بسیار زیاد نیروگاههای هستهای به تبادل حرارت و آب خنککننده اشاره میکند و مثال میزند که «هر تابستان، به عنوان مثال، زمانی که مردم بیشترین نیاز را به برق برای خنکسازی دارند، فرانسه مجبور است نیروگاههای هستهای خود را به دلیل دمای بیش از حد بالا تعطیل کند.» این چالشها، نیاز به فناوریهای پیشرفتهتر و راهکارهای بومی برای تطبیق با شرایط اقلیمی منطقه را برجسته میسازد.
انرژیهای تجدیدپذیر در برابر هستهای؛ نگاهی به آینده
پروفسور میان معتقد است که سریعترین و ارزانترین راه برای تولید برق، انرژیهای تجدیدپذیر هستند. او میگوید: «به جای ۱۰ سال انتظار برای انرژی هستهای، میتوانید یک دهه انرژی خورشیدی یا بادی را با کسری از هزینه به دست آورید. بنابراین، از نظر مزایای اقلیمی به ازای هر دلار هزینه شده، این دو به سادگی قابل مقایسه نیستند.»
وی ادامه میدهد: «من روایتهای زیادی از به اصطلاح “احیای هستهای” دیدهام. این در واقع یک ایده قدیمی است. هر نسلی سعی میکند همان قالیچه پرنده را بفروشد. این نوع جبرگرایی فناورانه “رآکتور من را بخرید، فردا عصر طلایی است” بدترین نوع است. دنیا اینگونه کار نمیکند. سیاست، مردم، سیستمها و تاریخ کلید هستند.»
در حالی که اهمیت انرژیهای تجدیدپذیر غیرقابل انکار است و کشورهای منطقه نیز سرمایهگذاریهای قابل توجهی در این زمینه کردهاند، اما نادیده گرفتن نقش استراتژیک و بلندمدت انرژی هستهای در تأمین امنیت انرژی، تولید برق پایدار برای صنایع سنگین و نیازهای حیاتی مانند شیرینسازی آب، رویکردی جامعنگرانه نیست. انرژی هستهای، به ویژه برای کشورهایی که به دنبال استقلال کامل انرژی و توسعه پایدار صنعتی هستند، یک گزینه ضروری و غیرقابل جایگزین محسوب میشود که نباید تحت تأثیر تبلیغات منفی یا مقایسههای سطحی قرار گیرد. توسعه این فناوری، نه تنها یک گام فناورانه، بلکه یک تصمیم راهبردی برای آینده ملتهاست.
#انرژی_هستهای #خاورمیانه #توسعه_پایدار #امنیت_انرژی #خودکفایی_انرژی #فناوری_هستهای #مصر #امارات #آینده_انرژی #دیپلماسی_انرژی
