هشدار کارشناس برجسته آمریکایی درباره آسیبپذیری حیاتی منابع آب خاورمیانه در برابر تهدیدات منطقهای و محیطزیستی
یک پژوهش جدید که در نشریه معتبر «ساینس» منتشر شده است، نگرانیهای جدی را درباره آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی شیرینسازی آب در سراسر خاورمیانه مطرح میکند. این پژوهش که توسط «مناخم الیمالخ»، استاد دانشگاه رایس آمریکا، انجام شده، هشدار میدهد که بیثباتیهای ژئوپلیتیکی و تهدیدات زیستمحیطی میتوانند به سرعت تامین آب میلیونها نفر را با اختلال مواجه سازند.
وابستگی خطرناک به شیرینسازی آب
پروفسور الیمالخ، استاد مهندسی عمران و محیط زیست، تاکید میکند که اگرچه شیرینسازی آب امکان رشد سریع شهرنشینی را در برخی از کمآبترین مناطق جهان فراهم کرده است، اما در عین حال نقطه ضعف حیاتی و آسیبپذیری بزرگی را نیز ایجاد کرده است.
«شیرینسازی آب برای خاورمیانه تحولآفرین بوده و شهرنشینی در مقیاس وسیع را در محیطهای به شدت خشک ممکن ساخته است. اما شیوه طراحی کنونی این سیستمها، ریسکها را به گونهای متمرکز کرده که نادیده گرفتن آنها روز به روز دشوارتر میشود.»
حملات اخیر به زیرساختهای شیرینسازی آب در ایران و بحرین، اهمیت این موضوع را دوچندان میکند. الیمالخ توضیح میدهد که در سراسر خلیج فارس و حتی مناطق اشغالی، شیرینسازی آب بخش عمدهای از آب آشامیدنی شهری را تامین میکند؛ تقریباً تمام آب کویت و قطر، بیش از ۹۰ درصد آب امارات متحده عربی و بحرین، حدود ۷۰ درصد آب عربستان سعودی و تا ۸۰ درصد آب مناطق اشغالی از این طریق تامین میشود. با این حال، بسیاری از این کشورها تنها ذخایر آب شیرین محدودی دارند که اغلب در صورت بروز اختلال، تنها برای چند روز یا چند هفته کافی است. این سطح از وابستگی، به گفته الیمالخ، به این معناست که حتی وقفههای کوتاهمدت نیز میتوانند به بحرانهای انسانی و اقتصادی تبدیل شوند.
«اگر حتی یک تاسیسات بزرگ شیرینسازی آب در خلیج فارس از کار بیفتد، میلیونها نفر ممکن است ظرف چند روز دسترسی به آب آشامیدنی را از دست بدهند. بیمارستانها برای فعالیت با مشکل مواجه خواهند شد. سیستمهای بهداشتی مختل میشوند. در منطقهای که با گرمای شدید و خشکی تعریف میشود، از دست دادن آب، شهرها را به سرعت به سمت “روز صفر” – نقطهای که شیرهای آب خشک میشوند – سوق خواهد داد. این بحرانی است که در ساعات اندازهگیری میشود.»
نقاط ضعف سیستمهای متمرکز و تهدیدات زیستمحیطی
یکی از نگرانیهای اصلی، اتکای بیش از حد به نیروگاههای بزرگ و متمرکز شیرینسازی آب است که بسیاری از آنها در کنار تاسیسات تولید برق قرار دارند. الیمالخ توضیح میدهد که دولتها برای بهرهمندی از صرفهجوییهای مقیاس، در مگاپروژههای شیرینسازی سرمایهگذاری کردهاند، اما این مقیاس بزرگ، آسیبپذیریهایی را ایجاد میکند: آسیب به یک تاسیسات واحد یا اختلال در تامین سوخت میتواند همزمان تولید برق و آب را متوقف کند.
«سیستمهای متمرکز در شرایط عادی کارآمد هستند، اما ذاتاً شکننده و آسیبپذیرند. اگر یک نیروگاه بزرگ از مدار خارج شود، پیامدهای آن در سراسر جمعیتها گسترش مییابد.»
خطرات زیستمحیطی نیز این مشکل را تشدید میکنند. به عنوان مثال، نشت نفت در خلیج فارس میتواند ورودیهای آب دریا را آلوده کرده و منجر به تعطیلی گسترده کارخانههای شیرینسازی آب شود.
راهحلها: توزیع، تنوع و همکاری منطقهای
برای مقابله با این چالشها، الیمالخ خواستار تغییر اساسی در نحوه طراحی و مدیریت سیستمهای آبی است.
- سیستمهای توزیعشده و انرژیهای تجدیدپذیر: «اگر سیستمهای اسمز معکوس کوچکتر و توزیعشده را با استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر بسازیم، میتوانیم هزینه اضافی را جبران کرده و افزونگی ایجاد کنیم. حتی اگر یک تاسیسات از کار بیفتد، بقیه میتوانند به فعالیت خود ادامه دهند.»
- تنوعبخشی به منابع آب: الیمالخ بر اهمیت گسترش منابع آب جایگزین، از جمله استفاده مجدد پیشرفته از فاضلاب و تغذیه مدیریتشده آبخوانها (ذخیره آب اضافی در زیر زمین برای استفاده در آینده) تاکید میکند.
- همکاریهای منطقهای: در نهایت، الیمالخ نقش همکاریهای منطقهای را برجسته میکند و پیشنهاد میدهد که شبکههای آبی به هم پیوسته میتوانند به کشورهای همسایه اجازه دهند تا در مواقع اضطراری منابع را به اشتراک بگذارند. او میگوید: «امنیت آب تنها یک مسئله ملی نیست، بلکه یک مسئله منطقهای است. همکاری، حتی در محیطهای سیاسی پیچیده، میتواند در زمان فشار بر سیستمها، پشتیبانی حیاتی را فراهم کند.»
الیمالخ، به عنوان یک رهبر جهانی در تحقیقات تصفیه و شیرینسازی آب، بر پیوند آب و انرژی تمرکز دارد، از جمله فرآیندهای مبتنی بر غشاء برای شیرینسازی و استفاده مجدد از فاضلاب، مواد پیشرفته برای جداسازی محیطی و راهحلهای تصفیه آب مبتنی بر نانوتکنولوژی.
وی در پایان میافزاید: «خاورمیانه دههها برای ساخت فناوریهایی که زندگی را در یکی از خشکترین مناطق زمین ممکن میسازد، سرمایهگذاری کرده است. این سرمایهگذاریها فوقالعاده موفق بودهاند، اما آسیبپذیریهای جدیدی نیز ایجاد کردهاند. تضمین یک تامین آب ایمن و انعطافپذیر تنها یک چالش مهندسی نیست – بلکه برای پایداری زندگی روزمره ضروری است.»
#امنیت_آب #خاورمیانه #شیرین_سازی_آب #بحران_آب #زیرساخت_آب #تغییرات_اقلیمی #همکاری_منطقه_ای #انرژی_تجدیدپذیر #مدیریت_منابع_آب #آسیب_پذیری_ژئوپلیتیکی
