افزایش بیسابقه بودجههای نظامی جهانی؛ خاورمیانه در میانه کشمکشها
تهران، خبرگزاری… – در حالی که جهان شاهد افزایش بیسابقه و نگرانکننده بودجههای نظامی است، تازهترین گزارش موسسه تحقیقات صلح بینالمللی استکهلم (SIPRI) نشان میدهد که منطقه حساس خاورمیانه با وجود درگیریهای مداوم و رقابتهای منطقهای، رشد ناچیزی در هزینههای دفاعی خود داشته است.
این گزارش که زنگ خطر را برای صلح جهانی به صدا درآورده، حاکی از آن است که هزینههای نظامی جهانی در سال ۲۰۲۵ به رقم بیسابقه ۲.۸۹ تریلیون دلار رسیده است. این یازدهمین سال متوالی است که جهان شاهد افزایش سرسامآور بودجههای دفاعی است؛ روندی که عمدتاً ناشی از جهشهای چشمگیر در اروپا (۱۴ درصد) و آسیا (۸.۱ درصد) بوده است. در مقابل، هزینههای نظامی در خاورمیانه تنها ۰.۱ درصد افزایش یافته و به حدود ۲۱۸ میلیارد دلار رسیده است.
شیائو لیانگ، پژوهشگر SIPRI، با اشاره به این روند هشداردهنده گفت: «هزینههای نظامی جهانی در سال ۲۰۲۵ بار دیگر افزایش یافت، زیرا کشورها در پاسخ به یک سال دیگر از جنگها، عدم قطعیتها و تحولات ژئوپلیتیکی، به سمت تسلیح گسترده حرکت کردند.» این اظهارات، نگرانیها را در مورد آینده صلح و امنیت بینالمللی دوچندان میکند.
پنج کشور با بیشترین هزینه نظامی در سال ۲۰۲۵، ایالات متحده، چین، روسیه، آلمان و هند بودند که مجموعاً ۵۸ درصد از کل هزینههای نظامی جهان را به خود اختصاص دادند و به ۱۶۸۶ میلیارد دلار رسیدند.
در حالی که ایالات متحده همچنان در میان پنج کشور برتر قرار دارد، هزینههای نظامی آن از سال ۲۰۲۰ به طور پیوسته کاهش یافته و در سال ۲۰۲۵ با ۷.۵ درصد کاهش به ۹۵۴ میلیارد دلار رسید. با این حال، واشنگتن همچنان ۲.۸ برابر بیشتر از چین در حوزه نظامی هزینه میکند. چین، دومین قدرت نظامی جهان، در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۳۶ میلیارد دلار به ارتش خود اختصاص داد که نشاندهنده افزایش ۷.۴ درصدی است و ۱.۷ درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور را شامل میشود. بر اساس این گزارش، هزینههای نظامی چین برای ۳۱ سال متوالی افزایش یافته است.
هند نیز به عنوان پنجمین کشور بزرگ در زمینه هزینههای نظامی، با افزایش ۸.۹ درصدی، بودجه دفاعی خود را به ۹۲.۱ میلیارد دلار رساند. این افزایش تا حدی به دلیل درگیری این کشور با پاکستان در ماه مه ۲۰۲۵ بوده که هزینههای نظامی را در طول سال افزایش داده است.
خاورمیانه؛ ثبات نسبی در میان تنشها
برآورد SIPRI نشان میدهد که هزینههای نظامی در خاورمیانه در سال ۲۰۲۵ به ۲۱۸ میلیارد دلار رسیده است که تنها ۰.۱ درصد نسبت به سال قبل افزایش داشته، اما در طول یک دهه گذشته شاهد رشد ۳۶ درصدی بوده است. این آمار در حالی منتشر میشود که منطقه همچنان درگیر بحرانها و درگیریهای متعدد است.
کاهش ظاهری بودجه نظامی رژیم صهیونیستی و سرمایهگذاریهای پنهان
نکته قابل تأمل در این گزارش، کاهش ۴.۹ درصدی هزینههای نظامی رژیم صهیونیستی به ۴۸.۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ است. SIPRI این کاهش را به «کاهش شدت درگیریها در غزه پس از آتشبس ژانویه ۲۰۲۵ با حماس» نسبت میدهد. با این حال، این کاهش تنها ظاهری است؛ چرا که بودجه دفاعی این رژیم همچنان ۹۷ درصد بالاتر از سطح سال ۲۰۲۲ قرار دارد. این افزایش چشمگیر، بازتابی از پیامدهای بلندمدت عملیات طوفانالاقصی در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و جنگهای متعاقب آن علیه محور مقاومت از جمله حزبالله و تلاش برای مقابله با قدرت منطقهای ایران است.
این گزارش تأکید میکند که رژیم صهیونیستی همچنان به شدت در «قدرت هوایی، دفاع موشکی و فناوریهای نوظهور از جمله سامانههای بدون سرنشین و قابلیتهای سایبری» سرمایهگذاری میکند. این حوزهها برای حفظ برتری نظامی کیفی این رژیم در یک چشمانداز منطقهای پرتنش، حیاتی تلقی میشوند؛ سرمایهگذاریهایی که هدف اصلی آنها، تداوم اشغالگری و سرکوب ملتهای منطقه است.
خودکفایی دفاعی ایران در برابر تحریمها
در همین حال، هزینههای نظامی ایران برای دومین سال متوالی با ۵.۶ درصد کاهش واقعی به ۷.۴ میلیارد دلار رسید. SIPRI دلیل این کاهش را عمدتاً تورم بیش از ۴۰ درصدی عنوان میکند که قدرت خرید را کاهش داده است. با این وجود، نکته حائز اهمیت آن است که بودجه اختصاص یافته به تولیدکنندگان داخلی تسلیحات در ایران برای سال ۲۰۲۵ به شدت افزایش یافته است.
به عنوان مثال، تخصیص بودجه به شرکت صنایع هواپیماسازی ایران (هسا) که هواپیماهای نظامی و پهپاد تولید میکند، ۵۰ درصد افزایش یافته است. همچنین، تخصیص بودجه به سازمان صنایع هوافضا (ساها) که موشکهای بالستیک تولید میکند، ۴۴ درصد رشد داشته است. این ارقام نشاندهنده عزم ایران برای دستیابی به خودکفایی دفاعی و تقویت توانمندیهای بومی خود در برابر تهدیدات خارجی است.
این گزارش تأکید میکند که برنامههای پهپادی و موشکی ایران اغلب با استفاده از درآمدهای نفتی تأمین مالی میشوند و در بودجه رسمی نظامی این کشور پوشش داده نمیشوند. زبیده کریم، پژوهشگر برنامه هزینههای نظامی و تولید تسلیحات SIPRI، در این باره گفت: «با وجود درگیریهای اخیر، هزینههای نظامی ایران به دلیل مشکلات اقتصادی در واقعیت کاهش یافته است. با این حال، ارقام رسمی تقریباً به طور قطع سطح واقعی هزینههای ایران را کمتر از واقعیت نشان میدهند؛ ایران همچنین از درآمدهای نفتی خارج از بودجه برای تأمین مالی ارتش خود، از جمله تولید موشک و پهپاد استفاده میکند.» این رویکرد، نشاندهنده مدیریت راهبردی منابع در شرایط تحریم برای تضمین امنیت ملی و تقویت بازدارندگی است.
افزایش بودجه نظامی عربستان و ترکیه
در همین حال، بودجه دفاعی عربستان سعودی با ۱.۴ درصد افزایش به ۸۳.۲ میلیارد دلار رسید و این کشور را در میان ۱۰ کشور برتر جهان و در صدر کشورهای خاورمیانه از نظر هزینههای نظامی قرار داد. ریاض همچنان به نوسازی نیروی هوایی خود، گسترش سامانههای دفاع موشکی و سرمایهگذاری در تولید داخلی تسلیحات به عنوان بخشی از تحول استراتژیک بلندمدت خود ادامه میدهد؛ روندی که میتواند به بیثباتی بیشتر در منطقه دامن بزند.
ترکیه نیز با افزایش ۷.۲ درصدی، هزینههای نظامی خود را به ۳۰ میلیارد دلار رساند که عمدتاً ناشی از عملیات نظامی این کشور در عراق، سوریه و سومالی است. صنعت تسلیحات داخلی آنکارا نیز همچنان مورد توجه قرار دارد و تخصیص بودجه به صندوق ویژه حمایت از این صنعت، ۲۲ درصد از کل هزینههای نظامی ترکیه در سال ۲۰۲۵ را تشکیل میدهد.
افزایش سرسامآور بودجه دفاعی اروپا؛ پیامد سیاستهای ناتو
جنگ اوکراین و روسیه که اکنون وارد پنجمین سال خود شده، کشورهای جهان را به سمت تسلیح مجدد سوق داده است. در این میان، هزینههای دفاعی اروپا به شدت افزایش یافته است. سرمایهگذاری کشورهای عضو اتحادیه اروپا در بخش دفاعی به بیش از ۳۸۱ میلیارد یورو رسیده که برای یازدهمین سال متوالی رو به افزایش است. هزینههای تحقیق و توسعه آنها نیز در سال ۲۰۲۵ به حدود ۲۰ میلیارد یورو بالغ شد.
بر اساس گزارش SIPRI، کل هزینههای نظامی در اروپا در سال ۲۰۲۵ به ۸۶۴ میلیارد دلار رسید که نشاندهنده افزایش ۱۴ درصدی نسبت به سال قبل و بالاترین سطح هزینههای اروپایی ثبت شده توسط SIPRI است. این افزایش، بازتابی از بیثباتی فزاینده ژئوپلیتیکی در منطقه، عمدتاً مرتبط با جنگ اوکراین و روسیه و عدم اطمینان در مورد تضمینهای امنیتی ایالات متحده برای اعضای اروپایی سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) است. هزینههای نظامی ۲۹ کشور اروپایی عضو ناتو در سال ۲۰۲۵ بالغ بر ۵۵۹ میلیارد دلار بود.
در ژوئن ۲۰۲۵، کشورهای عضو ناتو همچنین توافق کردند که هدف هزینههای نظامی خود را تا سال ۲۰۳۵ به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی خود افزایش دهند؛ افزایشی چشمگیر نسبت به هدف قبلی ۲ درصدی که در سال ۲۰۱۴ توافق شده بود. این گزارش نشان میدهد که مجموع هزینههای نظامی اعضای ناتو در سال ۲۰۲۵ به ۱۵۸۱ میلیارد دلار رسید و ۵۵ درصد از کل هزینههای نظامی جهان را به خود اختصاص داد؛ رقمی که نشاندهنده رویکرد نظامیگرایانه این ائتلاف است.
روسیه و اوکراین؛ نبرد فرسایشی و تغییر رویکردها
روسیه در سال ۲۰۲۵ هزینههای نظامی خود را ۵.۹ درصد افزایش داد و به حدود ۱۹۰ میلیارد دلار رساند که معادل ۷.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور است. این کندترین نرخ رشد سالانه هزینههای نظامی مسکو از زمان آغاز عملیات ویژه در اوکراین در سال ۲۰۲۲ محسوب میشود.
در مقابل، کییف که در سال ۲۰۲۵ هفتمین کشور بزرگ از نظر هزینههای نظامی بود، بودجه خود را ۲۰ درصد افزایش داد و به حدود ۸۴.۱ میلیارد دلار رساند که ۴۰ درصد از تولید ناخالص داخلی آن را شامل میشود؛ رقمی که نشاندهنده وابستگی شدید این کشور به کمکهای خارجی برای ادامه جنگ است.
این گزارش میافزاید: «با تبدیل شدن عملیات روسیه در اوکراین به یک جنگ فرسایشی، مسکو به سمت تهیه حجم بالایی از سامانههای تسلیحاتی ارزانتر حرکت کرده تا هزینههای عملیاتی را محدود کند. به ویژه، استفاده روسیه از پهپادها به سرعت گسترش یافته و تا حدی تلفات قبلی تجهیزات گرانقیمتتر مانند هواپیماها و خودروهای زرهی را جبران کرده است.» این رویکرد، نشاندهنده انعطافپذیری و تطبیقپذیری روسیه در شرایط جنگی است.
#بودجه_نظامی_جهانی #خاورمیانه #رژیم_صهیونیستی #ایران_قوی #خودکفایی_دفاعی #محور_مقاومت #جنگ_اوکراین #ناتو #رقابت_تسلیحاتی #امنیت_منطقه
