Bölgesel Gerilimler ve Batı Politikaları Küresel Gübre Piyasasını Sarsıyor: İran Körfezi’ndeki Gelişmeler Fiyatları Uçurdu

URBANA, Ill. — İran Körfezi’nde yaşanan son gerilimler ve dış müdahaleler nedeniyle gübre sevkiyatlarında yaşanan aksaklıklar, fiyatları dört yıl önceki başka bir savaşın başlangıcından bu yana görülmemiş seviyelere taşıdı. Bu durum, küresel tarım sektörünü derinden etkileyecek endişeleri beraberinde getiriyor.

Küresel Tedarik Zincirindeki Hassasiyet

Amerika Birleşik Devletleri gübre endüstrisi, talebi karşılamak için hem yerel üretimi hem de ithalatı kullanmaktadır. Potasyumun yaklaşık %97’si, azotun %18’i ve fosfatın %12’si ithal edilmektedir. Bu, ABD’nin küresel tedarik zincirlerine ne kadar bağımlı olduğunu açıkça göstermektedir.

İran Körfezi’ndeki istikrarsızlığa maruz kalan ülkeler, küresel üre ihracatının yaklaşık %49’unu ve amonyak ihracatının yaklaşık %30’unu oluşturmaktadır. İran, Katar, Suudi Arabistan ve Mısır gibi ülkeler, dünya çapında önemli gübre ihracatçıları arasında yer almaktadır. Körfez ülkelerinde üretilen büyük hacimli amonyak, üre, fosfat, kükürt ve petrol, deniz trafiğinin zaman zaman kısıtlandığı stratejik Hürmüz Boğazı üzerinden sevk edilmektedir. Bu durum, bölgedeki güvenlik endişelerinin ve dış tehditlerin küresel ticareti nasıl etkilediğinin somut bir göstergesidir.

Tarih Tekerrür Ediyor: Ukrayna Savaşı’nın Etkileri

Küresel gübre ticaretinin bu kırılganlığı en son 2022’de Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik operasyonundan sonra tanık olunmuştu. Bu olay, Şubat’tan Nisan’a kadar olan dönemde fiyatları %50’den fazla artırmıştı.

Devam eden bu savaştan önce de gübre fiyatları, 2020’nin sonlarından itibaren çeşitli faktörler nedeniyle yükselişteydi. COVID kısıtlamaları sırasında yaşanan düşüşün ardından, kısıtlamaların kaldırılması ve mahsul fiyatlarının artmasıyla 2021’in sonlarında gübre talebi yeniden yükseldi. Bu dönemde arz tarafında ise, gübre üretiminde ana hammadde ve enerji kaynağı olan doğal gaz fiyatlarındaki artışlar ile bazı arz kapasitesi azalmaları da fiyatlar üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturdu.

Ukrayna’daki savaş, Batı’nın Rusya ve Belarus’a uyguladığı yeni veya genişletilmiş ekonomik yaptırımlar, bu ülkelerden gübre ihracatının geleceğine dair belirsizlikler ve Karadeniz ticaret yollarındaki aksaklıklar nedeniyle fiyatları dramatik bir şekilde yükseltti. 2020’de Rusya, küresel üre ticaretinin %14’ünü ve fosfat ticaretinin %11’ini oluştururken, Rusya ve Belarus birlikte küresel potas ticaretinin %41’ini karşılamaktaydı.

Mevcut Durum ve Fiyat Artışları

Illinois Üniversitesi’nden tarım yönetimi profesörü Nick Paulson, İran Körfezi’ndeki mevcut çatışmayı ve bunun sonucunda ortaya çıkan fiyatları bir farmdoc videosunda değerlendirdi.

Gübre fiyatları 2025’in başından beri zaten artıyordu. Ancak İran’daki çatışma, Hürmüz Boğazı’nın kapanması ve Ortadoğu’dan gelen mal akışına yönelik ilgili etkiler, 27 Şubat’ta çatışmanın başlamasından bu yana çok daha keskin artışlara neden oldu.

USDA Tarım Pazarlama Hizmetleri’nin Nisan ortası Illinois üretim maliyeti raporunu kullanan Paulson, yukarı yönlü dalgalanmaları kaydetti.

Paulson, “Illinois’deki azotlu gübre fiyatları, 2023’ün başından ortalarına kadar görülmemiş seviyelere ulaştı, ancak 2022’de ulaşılan zirvelerin altında kalmaya devam ediyor” dedi.

• Illinois’de susuz amonyak ortalama fiyatı 17 Nisan itibarıyla ton başına 1.123 doların biraz üzerine çıktı. Bu, Şubat sonundaki fiyat seviyelerinin %30’dan fazla ve 2025’in başında Illinois’deki susuz amonyak fiyatlarının %56 üzerinde bir artış anlamına geliyor.
• Illinois’de ortalama üre fiyatları 17 Nisan itibarıyla ton başına 902 doların biraz üzerine ulaştı. Bu, çatışmanın başlangıcından bu yana %55 ve Ocak 2025’ten bu yana %68’lik bir artış demektir.
• %28’lik sıvı azot çözeltilerinin ortalama fiyatı Nisan ortası itibarıyla ton başına 523 doları aştı. Bu, çatışmanın başlangıcından bu yana %20’den fazla ve 2025’in başlarına göre %60 daha yüksek bir artıştır.

Fosfatlı gübre fiyatları da yükselişte.

• Paulson, “Illinois’de DAP’ın ortalama fiyatı ton başına 866 doların üzerine çıktı. Bu, Şubat ayındaki çatışma öncesi seviyelerden yaklaşık %5 ve Ocak 2025’e göre %19’dan fazla daha yüksek” dedi.
• “MAP’ın ortalama fiyatı ton başına 894 dolara ulaştı. Bu, çatışmanın başlangıcından önceki seviyelerden %4 ve 2025’in başlarına göre yaklaşık %17 daha yüksek.”

Azotlu ürünlere benzer şekilde, fosfatlı gübreler de 2023’ten bu yana görülmemiş ortalama fiyat seviyelerine ulaştı, ancak 2022’de ulaşılan zirvelerin altında kalmaya devam ediyor.

Illinois’de potasın ortalama fiyatı Nisan ortası itibarıyla ton başına 505 dolar olup, İran çatışmasının başlangıcından bu yana %3 arttı, ancak 2025’in başlangıcından bu yana %10’dan fazla yükseldi.

Potas fiyatları, 2023 ortasından 2024 ortasına kadar olan seviyelere geri döndü, ancak 2022’de ulaşılan zirve seviyelerinin oldukça altında kalmaya devam ediyor.

Paulson, “İran çatışmasının başlangıcından bu yana gübre fiyatlarındaki artışlar, 2026 mahsulü için toplam gübre maliyetlerinde nispeten daha küçük artışlara yol açacaktır, zira gübrelerin bir kısmı fiyatlar mevcut zirvelerine ulaşmadan önce satın alınmış ve uygulanmıştır” dedi.

“Özellikle çatışmanın devam etmesi ve fiyatların sonbahara doğru yükselmeye devam etmesi halinde, dikkatler sonunda 2027 mahsul yılı üzerindeki etkiye çevrilecektir.”

Yakıt Maliyetleri de Yükselişte

Illinois’de ortalama çiftlik dizel fiyatı 17 Nisan itibarıyla galon başına yaklaşık 4,60 dolara ulaştı. Bu, Şubat sonundaki fiyatlardan %45’ten fazla ve 2025’in başlangıcından bu yana yaklaşık %60 daha yüksek.

Paulson, “Gübrelerin aksine, dizel yakıt maliyetleri 2022’deki zirvelerden düşüş eğilimini sürdürerek 2024 ortasından 2025’e kadar galon başına 3 dolar civarında veya altında ortalamalara ulaşmıştı. Mevcut fiyatlar 2022’deki zirve fiyatlarının altında kalmakla birlikte, o yıldan bu yana görülmemiş seviyelere geri döndü” dedi.

“2026’da daha yüksek yakıt fiyatlarının üretim maliyetleri üzerindeki doğrudan etkisine ek olarak, daha uzun süreli yüksek enerji ve yakıt fiyatlarının 2027’deki girdiler ve genel üretim maliyetleri üzerindeki etkisi konusunda da endişeler ortaya çıkıyor.”

#KüreselGübreFiyatları #İranKörfezi #HürmüzBoğazı #UkraynaSavaşı #TarımMaliyetleri #EnerjiFiyatları #GübreTedarikZinciri #EkonomikYaptırımlar #BölgeselGerilimler #GıdaGüvenliği