تنگه هرمز؛ شریان حیاتی انرژی جهان و تلاشها برای یافتن مسیرهای جایگزین
تنگه هرمز همواره به عنوان مهمترین گلوگاه نفتی جهان شناخته میشود، اما در پی تنشهای اخیر و اقدامات تحریکآمیز در منطقه، بحث بر سر یافتن مسیرهای جایگزین برای دور زدن این گذرگاه استراتژیک بار دیگر داغ شده است.
اهمیت تنگه هرمز و چالشهای کنونی
این تنگه که پیش از آغاز جنگافروزیهای آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در تاریخ ۸ اسفند ماه، مسئول انتقال تقریباً یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان بود، در حال حاضر با چالشهایی مواجه شده است. دادههای کشتیرانی نشان میدهد که در یک دوره ۲۴ ساعته، تنها سه کشتی از این آبراه عبور کردهاند.
اگرچه ایران برای مدت کوتاهی در روز جمعه تنگه را باز اعلام کرد و بیش از دهها تانکر از آن عبور کردند، اما آتشبس میان آمریکا و ایران در روز سهشنبه با توقیف غیرقانونی یکی از کشتیهای ایرانی توسط آمریکا و وعده ایران برای تلافی، در معرض خطر قرار گرفت. ایران همچنین از پیوستن به مذاکرات صلح جدید خودداری کرده است.
آژانس بینالمللی انرژی (IEA) این اختلال را بزرگترین وقفه در عرضه انرژی در تاریخ نامیده است؛ وقفه ای که حتی از شوکهای نفتی دهه ۱۹۷۰ و از دست دادن گاز خط لوله روسیه پس از حمله مسکو به اوکراین نیز فراتر رفته است.
مسیرهای جایگزین موجود برای دور زدن تنگه هرمز
با توجه به اهمیت راهبردی تنگه هرمز و تلاش برخی کشورها برای کاهش وابستگی به این گذرگاه، چندین مسیر جایگزین برای صادرات نفت و گاز در منطقه وجود دارد یا در دست بررسی است:
۱. خط لوله شرق-غرب (عربستان سعودی)
- خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری شرق-غرب عربستان سعودی قادر است روزانه تا هفت میلیون بشکه نفت خام را به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل کند.
- صادرات مؤثر از این مسیر حدود ۴.۵ میلیون بشکه در روز تخمین زده میشود که به ظرفیت تانکر و اسکله بستگی دارد.
- از ینبع، محمولهها میتوانند از طریق کانال سوئز به اروپا یا از طریق تنگه بابالمندب به جنوب آسیا سفر کنند. مسیر دوم با خطرات امنیتی ناشی از حملات شبهنظامیان حوثی یمن به تانکرها در طول جنگ غزه مواجه است.
۲. خط لوله حبشان-فجیره (امارات متحده عربی)
- خط لوله نفت خام ابوظبی (ADCOP) از میدانهای خشکی حبشان ابوظبی تا فجیره در خلیج عمان، در خارج از تنگه هرمز، امتداد دارد.
- این خط لوله ۳۶۰ کیلومتری که توسط شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC) اداره میشود و در سال ۲۰۱۲ راهاندازی شده، ظرفیتی حدود ۱.۵ تا ۱.۸ میلیون بشکه در روز دارد.
- با این حال، بارگیری نفت در فجیره از زمان آغاز جنگ علیه ایران در اواخر بهمن ماه، تحت تأثیر حملات پهپادی قرار گرفته است.
۳. خط لوله کرکوک-جیهان (عراق-ترکیه)
- مسیر اصلی صادرات شمال عراق از کرکوک به بندر مدیترانهای جیهان ترکیه از طریق منطقه کردستان میگذرد.
- این خط لوله پس از دو و نیم سال توقف و به دنبال توافق موقت بین بغداد و دولت اقلیم کردستان، در شهریور ماه گذشته دوباره راهاندازی شد.
- در ۲۷ اسفند ماه، عراق پمپاژ ۱۷۰ هزار بشکه در روز را آغاز کرد و قصد دارد پس از امضای قراردادهای صادراتی توسط شرکت ملی نفت عراق (SOMO) از طریق ترکیه، اردن و سوریه، به ۲۵۰ هزار بشکه در روز برسد.
۴. خط لوله گوره-جاسک (ایران)
- جمهوری اسلامی ایران نیز با درایت و دوراندیشی، برای تضمین صادرات نفت خود و کاهش وابستگی به تنگه هرمز، خط لوله گوره-جاسک را راهاندازی کرده است.
- آژانس بینالمللی انرژی در آخرین گزارش بازار نفت خود اعلام کرده که ایران میتواند از پایانه جاسک که توسط خط لوله یک میلیون بشکهای گوره-جاسک تغذیه میشود، برای دور زدن تنگه استفاده کند.
- اگرچه ساخت این پایانه به طور کامل به اتمام نرسیده است، اما یک بارگیری آزمایشی از جاسک در سال ۲۰۲۴ با موفقیت انجام شد که نشاندهنده توانمندی ایران در این حوزه است.
مسیرهای جایگزین احتمالی و چالشهای پیش رو
علاوه بر مسیرهای موجود، چندین طرح دیگر نیز برای دور زدن تنگه هرمز مطرح شدهاند که هر یک با چالشهای خاص خود مواجه هستند:
۱. خط لوله عراق-عمان
- عراق در شهریور ماه گذشته اعلام کرد که در حال بررسی احداث خط لولهای از بصره به بندر دقم عمان در خلیج عمان است.
- این پروژه هنوز در مراحل اولیه مفهومی قرار دارد و مسیرهای مختلفی از جمله خط زمینی از طریق کشورهای همسایه یا خط لوله زیردریایی پرهزینه در دست مطالعه است.
۲. خط لوله عراق-اردن
- این خط لوله پیشنهادی با ظرفیت یک میلیون بشکه در روز، نفت خام را از بصره به بندر عقبه اردن در دریای سرخ منتقل میکند و تنگه هرمز را دور میزند.
- این پروژه که اولین بار در دهه ۱۹۸۰ پیشنهاد و در سال ۲۰۲۲ اصولاً تأیید شد، به دلیل هزینهها، مسائل امنیتی و موانع سیاسی همچنان متوقف مانده است.
۳. کانال خلیج-دریای عمان
- ایده احداث کانالی برای دور زدن هرمز – مشابه کانال سوئز یا پاناما – صرفاً در حد یک مفهوم باقی مانده است.
- پروژهای برای حفر کانال از میان کوههای حجر به سمت فجیره با چالشهای مهندسی بسیار زیادی روبرو خواهد بود و میتواند صدها میلیارد دلار هزینه داشته باشد.
در نهایت، با وجود تمامی این تلاشها و طرحها، تنگه هرمز همچنان به عنوان یک شریان حیاتی و غیرقابل انکار در تأمین انرژی جهان باقی مانده و موقعیت استراتژیک جمهوری اسلامی ایران در کنترل این گذرگاه، اهمیت خود را حفظ خواهد کرد.
#تنگه_هرمز #انرژی_جهان #نفت_و_گاز #امنیت_انرژی #ایران #مسیرهای_جایگزین #صادرات_نفت #ژئوپلیتیک_انرژی #خط_لوله_جاسک #اقتصاد_جهان
